تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَ کُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (95)
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 92.
«2» شبيه مضمون اين حديث با اندکى اختلاف در اصول کافى، جلد 3، باب الصمت و حفظ اللسان، صفحه 178، حديث 20، از امام صادق عليه السّلام نقل شده است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 545
شأن نزول: ابو حمزه ثمالى در تفسير خود آورده که: در حين رفتن به غزوه تبوک، جمعى تخلف نمودند از آن، مانند کعب بن مالک از بنى سلمه، و مرارة بن ربيع از بنى عمر بن عوف، و هلال بن اميه از بنى واقف و عبد اللّه بن امّ مکتوم که به جهت کورى زبان به اعتذار گشود. عرض کرد: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم من نابينا هستم و بدان سبب از مقاتله محروم مانده‌ام.
حق تعالى آيه شريفه در باره آنها نازل فرمود:
لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ: مساوى يکديگر نيستند نشستگان در خانه خود از مؤمنين، غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ: غير صاحبان بيمارى و عجز. مروى است که از زيد بن ثابت که چون اين آيه نازل شد، در او لفظ «غير اولى الضرر» نبود.
ابن امّ مکتوم گفت: من خدمت رسول رفتم، عرض کردم: يا رسول اللّه حال من چون باشد که نابينايم و از جهاد عاجزم؟ همان زمان آثار وحى بر آن حضرت ظاهر شد و ران آن حضرت به ران من بود، به حيثيتى ران مبارک ثقيل شد که ترسيدم ران من خرد شود. بعد از کشف آن حال فرمود: بنويس «من المؤمنين غير اولى الضرر»، يعنى مساوى هم نيستند مؤمنان غير عاجز که نشينندگانند از قتال. وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و جهاد کنندگان در راه خدا و طلب امتثال به او، بِأَمْوالِهِمْ: به مالهاى خود که تهيه اسباب قتال و تجهيز مقاتلان مى‌کنند، وَ أَنْفُسِهِمْ: و به نفسهاى خود که در معرض قتل مى‌آورند، و چگونه برابر تواند بود کسى که راحت و تن‌پرورى کند، با آنکه در معرکه جهاد جانبازى نمايد.
نکته: فايده ذکر عدم استوا به ذکر تفاوت است بينهما، به جهت ترغيب قاعد از جهاد، به جهت رفع او در رتبه و نفس از انحطاط منزله خود.
فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 546
وَ أَنْفُسِهِمْ: فضيلت داد خداوند جهاد کنندگان را به مالها و نفسهاى خود، عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً: بر نشينندگان به عذر، درجه و مرتبه‌اى که آن غنيمت و ظفر و نام نيکو است. وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى: و همه را از قاعدان به عذر که ميل به جهاد دارند و نميتوانند. يا از مطلق قاعدان و مجاهدان وعده فرموده است خداوند تعالى ايشان را مثوبت و پاداش نيکو، که آن بهشت است به جهت حسن عقيده و خلوص نيت. اما تفاضل درجات و تفاوت مراتب به زيادتى عمل خواهد بود. وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً: و تفضيل داد خداوند مجاهدان را بر نشستگان با عذر يا بى‌عذر، اجرى عظيم. کأنّه فرمايد: مجاهدين را زياده بر قاعدين اجر عطا خواهد شد.