تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً (97)
شأن نزول: آورده‌اند که جمعى از مسلمانان که به حسب ظاهر، کلمه گفته بودند چون قيس بن فاکهه و يا قيس بن وايد و امثال ايشان، با وجود قدرت، از مکه به مدينه هجرت نکردند. چون رؤساى قريش به طرف بدر مى‌آمدند، ايشان همراه کفار به حربگاه حاضر گشتند و به شمشير مسلمانان کشته شدند؛ اين آيه در باره آنها نازل شد:
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ: بدرستى که آنانکه جانشان را ملائکه قبض کردند، يا آنکه جان مى‌ستانند از ايشان ملائکه که اعوان ملک الموت يا ملائکه به اعانت اهل اسلام که در بدر حاضر شده بودند، ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ: در حالتى که متوفين ظلم کننده بودند بر نفس خود به ترک هجرت؛ و در آن وقت هجرت فرض، و مرافقت با کفار ممنوع بود، قالُوا فِيمَ کُنْتُمْ: گفتند ملائکه ايشان را از روى توبيخ و سرزنش که در چه چيز بوديد شما از کار دين خود، و با کدام طايفه بوديد از مشرکان و موحدان. آنها بر سبيل اعتذار و بى‌موقع، قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ: در جواب گفتند: بوديم ما ضعيفان و عاجزان در زمين، و کفار بر ما غالب، و نتوانستيم هجرت کنيم به مدينه، يا از اعلاى کلمه اسلام عاجز بوديم.
در «کافى» «1» از حضرت امام موسى کاظم عليه السّلام انّه سئل عن الضّعفاء
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب الضعفاء، صفحه 406، حديث 11.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 549
فکتب: الضّعيف من لم ترفع اليه حجّة و لم يعرف الاختلاف، فاذا عرف الاختلاف فليس بمستضعف.
قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً: گفتند ملائکه بر سبيل تکذيب و تبکيت ايشان: آيا نبود زمين خدا گشاده و بسيار، فَتُهاجِرُوا فِيها: که هجرت کنيد در طرفى ديگر از آن، چنانچه مهاجران حبشه کردند. سعيد بن جبير گويد: هرگاه قومى در زمينى معاصى الهى نمايند، خارج شو از آن زمين. فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ: پس آن گروه تارکان هجرت بدون عذر مسموع، جاى آنها جهنم است، وَ ساءَتْ مَصِيراً: و بد بازگشتى است ايشان را جهنم به جهت ترک امر واجب، و مساعدت کفار.
تبصره: آيه شريفه دليل است بر وجوب هجرت از بلد و موضعى که متمکن نباشد در آن اقامه دين و اشعار شعائر اسلام. و از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که: من فرّ بدينه من ارض الى ارض و ان کان شبرا من الارض استوجب الجنّة و کان رفيق ابراهيم عليه السّلام و محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. «1» يعنى: هرگاه کسى فرار کند به سبب حفظ دين خود از زمينى به زمين ديگر، اگرچه به مقدار يک شبر باشد، بهشت او را واجب شود، و مى‌باشد رفيق حضرت ابراهيم و رفيق حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.
و کسانى که با قدرت مهاجرت نکنند از دار الکفر به دار الاسلام، داخلند در آيه فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً، چه برسد به اشخاصى که براى هواى نفسانى يا جلب حطام دنيوى از مملکت اسلامى به شهر کفار مى‌روند، بلکه عمرى را در آنجا بسر برند؛ نعوذ باللّه اگر چنين مسافرتى باعث اعراض و تنفر از آداب و سنن حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و موجب اقبال و تمايل به عادات و قوانين ملعونه اروپائى گردد که بتدريج انسان را از دائره ايمان خارج مى‌کند و بالاخره منجر به سوء عاقبت خواهد شد.
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 95.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 550
از امام محمد باقر عليه السّلام مروى است که آيه مذکوره در شأن پنج نفر نازل شد: حارث بن زمعة الاسود، ابو العاص، علىّ بن اميّة بن خلف، قيس بن الوليد بن مغيرة و قيس بن الفاکهة بن المغيرة که با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هجرت نکردند. چون مشرکان به «بدر» حاضر شدند، ايشان قلب لشگر اسلام بدريدند و گفتند: غرّ هؤلاء دينهم و همه در «بدر» کشته شدند. و ملائکه نيز بر پشت و روى آنها مى‌زدند و مى‌گفتند به آنها: ذوقوا عذاب الحريق. «1»