تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً کَثِيراً وَ سَعَةً وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (100)
شأن نزول: عمر بن دينار از عکرمه روايت کند که در مکه بسيار کس اسلام آورده بودند و استطاعت هجرت نداشتند. چون آيه تهديد ترک هجرت نازل شد و خبر به مستضعفان مکه رسيد، جندع بن ضمره پسران را گفت: هر چند من پير و بيمارم، اما از جمله مستضعفان نيستم که حق تعالى استثناى ايشان نموده، چه چاره رفتن و راه مى‌دانم، مى‌ترسم که ناگاه بدست اجل درمانم و به سبب ترک هجرت، ايمان من زوال يابد. مرا بر همين سرير که خفته‌ام بيرون بريد. فرزندان امر پدر را منقاد شده، استعداد راه مهيا کردند. و به منزل تنعيم که وارد شدند، اثر موت بر جندع ظاهر شد. دست راست بر دست چپ نهاد و گفت: اللّهمّ هذه لک: خدايا اين دست از آن توست، و هذه لرسولک: و اين دست ديگر از آن رسول تو. ابايعنّک على ما بايع عليه رسولک:
بيعت مى‌کنم تو را به آنچه بيعت کرده است رسول تو با تو. اين بگفت و درگذشت. خبر او به مدينه رسيد. بعضى اصحاب گفتند: اگر به مدينه رسيدى، اسلام او کامل‌تر و مزد او شامل‌تر بودى، چه با وجود ايمان، مزد مهاجران يافتى؛ آيه شريفه نازل شد:
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 552
وَ مَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و هر که هجرت کند در راه طاعت خدا و مفارقت مى‌کند از اهل شرک، و فرار نمايد براى دينش از وطن خود به دار الاسلام، يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً کَثِيراً: مى‌يابد در زمين موضع تحول بسيار، يعنى آرامگاه‌ها که به آن نقل نمايد، و مکان بسيار در زمين يابد که به آن متحول شود. و گويند مراد طريقه‌اى است که به جهت توجه نمودن به آن، مراغمت کند با قوم خود، يعنى به کراهت از ايشان مفارقت کند بر رغم انف آنها. وَ سَعَةً: و فراخى در روزى يا گشادگى در اظهار دين و اعلاى کلمه. نزد مجاهد و قتاده «مراغم» به معنى خروج است از مکروهات و «سعه» به معنى خلاصى از تنگناى ضلالت به فضاى وسيع هدايت. و يا مراد مهاجر فسيح و متسع است از آنچه در آن بوده باشد از تضيق مشرکان بر آن. وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ: و هر که بيرون آيد از خانه خود، مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ: در حالتى که هجرت کننده باشد به خدا و رسول او، يعنى خاصه براى رضاى ايشان باشد بدون غرضى از اغراض دنيويه يا شهوات نفسانيه، ثُمَّ يُدْرِکْهُ الْمَوْتُ: پس دريابد او را مرگ در اثناى طريق و به هجرتگاه نرسد، فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ: پس بتحقيق که ثابت باشد مزد او نزد خدا، و وقوع آن بر او واجب است.
و وقوع و وجوب مستعار باشد، اى ثبت اجره عند اللّه بثبوت الامر الواجب، يعنى:
اجر مهاجر نزد خدا ثابت است مانند ثبوت امرى که واجب باشد، که اگر اجر به او نرساند، خلاف حکمت و مصلحت است؛ و ترک حکمت و مصلحت، ذات مقدس الهى را جايز نيست؛ چه آن مستلزم نقص و عيب است؛ تعالى اللّه عن ذلک علوّا کبيرا.
وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً: و هست خداوند آمرزنده گناهان تأخيرى که در هجرت کرده، مهربان است در وعده مثوبت او به حسن نيت او، يا غفور است گناهان را که قبل از مهاجرت در حال شرک کرده، و رحيم در آنچه در حال اسلام کرده. «زمخشرى» گويد: کلّ هجرة لغرض دينى من طلب علم او حجّ او جهاد او فرار الى بلد يزاد فيه طاعة او زهدا فى الدّنيا او ابتغاء رزق الحلال فهى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 553
هجرة الى اللّه و رسوله. علماى اخلاق فرموده‌اند. المجاهد من جاهد هواه و المهاجر من هجر المعاصى، پس در اين صورت اگر مرگ او را دريابد، هر آينه اجر او ثابت است نزد خداوند متعال. و هر کس مهاجرت کند از شرک به توحيد، از کفر به ايمان و از معصيت به طاعت، نيز در آيه داخل است، زيرا در زمره مهاجرين الى اللّه و رسول باشد، و بر عموم مکلفين واجب باشد.