تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَکُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا إِنَّ الْکافِرِينَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (101)
ترجمه
و چون سير نمائيد در زمين پس نيست بر شما گناهى که کم نمائيد از
جلد 2 صفحه 113
نماز اگر بترسيد که در فتنه افکنند شما را آنانکه کافر شدند همانا کافران باشند مر شما را دشمنى آشکار.
تفسير
چون از آيات قبل استفاده وجوب هجرت از دار الکفر بدار الاسلام شد و در مسافرت تصادف با دشمنان دين در صدر اسلام مترقب بوده خداوند بطريق اجمال در اين آيه شريفه بيان حکم نماز مسافر و نماز خوف را فرموده باين بيان که چون مسافر و رهسپار شديد و تصادف با کفار نموديد و ترسيديد که اگر نماز را تمام بخوانيد از طرف آنها موجبات اختلال امر دين و دنياى شما فراهم شود گناهى بر شما نيست که در نمازتان تخفيفى دهيد بلکه چون جان و مال و دين شما حفظش واجب است عقلا و شرعا و کفار با شما دشمنند و پى فرصت ميگردند که بشما آسيبى وارد نمايند بايد در نماز تخفيف دهيد تا از شرّ آنها محفوظ بمانيد و چون حضرات تصور ميکردند که مقصود از هجرت قيام بوظائف دينى است و اگر در راه قصورى در نماز شود شايد در سفر نقض غرض حاصل شود خداوند تصريح بنفى جناح فرموده تا موجب اطمينان آنها از اينجهت شود و در هجرت کوتاهى ننمايند و در ذيل آيه هم اشاره بوجوب تحرّز از دشمن فرموده تا قرينه باشد بر آنکه تکليف قصر است و اتمام روا نيست اين مستفاد از ظاهر آيه شريفه است و اما آنچه از اخبار ائمه اطهار عليهم السلام استفاده ميشود آنستکه سفر و خوف دشمن هر يک مستقلا سبب است از براى قصر نماز و آن مخصوص بنماز چهار رکعتى است که دو رکعت آخر آن ساقط است و از براى هر يک از اين دو نماز شرائط و آدابى است که فقهاء اماميّه متعرض شده‌اند و آيه در مقام بيان آنها نيست بنابر اين نميتوان گفت آيه ظاهرا در عدم ثبوت قصر است در صورت وجود يکى از دو سبب زيرا اولا معلوم است آيه در مقام اجمال از حيث شرائط و موانع و کميّت و کيفيت قصر است و بيان را احاله به خاندان وحى و تنزيل نموده است ثانيا آنکه اين موقوف بر حجيّت مفهوم شرط و دلالت آن بر عليّت منحصره است و در اصول ثابت نشده است ثالثا بر فرض دلالت مفهوم کلام آنستکه سير در زمين مطلقا با عدم خوف از دشمن موجب قصر نميشود و اين منافى نيست با آنکه در صورت قصد مسافت هشت فرسخ و خروج از حد ترخّص و عدم قصد اقامه عشره و غيرها از شرائط قصر حکم قصر ثابت باشد چنانچه منافى نيست با آنکه خوف از دشمن بدون سير در زمين موجب قصر شود بملاحظه آنکه غالبا تلاقى با دشمن در سفر
جلد 2 صفحه 114
است و سير در زمين براى تحقق غالبى موضوع خوف در آيه ذکر شده است و شايد اشاره باين باشد روايت زراره از حضرت باقر (ع) که فرمود نماز خوف سزاوارتر است بقصر از نماز سفرى که در آن خوف نباشد يعنى حکم قصر در نماز خوف بهتر از آيه استفاده ميشود زيرا قيد آن غالبى است بخلاف قيد سفر که غالب در آن تلاقى با دشمن نيست و نميتوان آن را القا نمود اگر چه فيض ره و ساير مفسرين خواسته‌اند اين قيد را هم غالبى اخذ نمايند بملاحظه صدر اسلام و باين وسيله از اشکال مفهوم شرط جواب بدهند ولى بنظر حقير ناتمام است زيرا که حکم دائمى است و مقيّد بزمان خاصّى نيست علاوه بر آنکه در صدر اسلام هم چنين نبوده که در اسفار غالبا تلاقى با دشمن نمايند بطوريکه موجب الغاء قيد در کلام شود لذا جواب بايد بهمان وجوهيکه ذکر شد داده شود و از اين بيان مواقع نظر در کلام مفسرين از قبيل منهج و مجمع و نفحات و غيرها بر ارباب فهم و سليقه ظاهر خواهد شد انشاء اللّه تعالى و محتاج بتوضيح نميباشد و ممکن است گفته شود مقصود اصلى از آيه شريفه بيان حکم نماز خوف است و حکم مسافر از ظاهر آيه استفاده نميشود و چون در آيه ذکر سير در زمين و سفر شده است و حکم مسافر مقصود تبعى بوده ائمه اطهار آنرا از باطن قرآن استفاده نموده و باين مناسبت در اين مقام بيان فرموده‌اند و فقهاء اماميه هم متابعت نموده استدلال بآيه شريفه براى قصر در سفر نموده‌اند و شايد اشاره باين امر باشد روايتى که در فقيه و عياشى از زراره و محمد بن مسلم نقل نموده که ما از امام محمد باقر (ع) سؤال نموديم از کيفيت و کميت نماز در سفر آنحضرت صدر اين آيه را تلاوت فرمود و فرمود قصر در سفر واجب است مانند وجوب تمام در حضر ما گفتيم خدا فرموده گناهى ندارد نفرموده قصر کنيد تا واجب باشد حضرت آيه طواف يعنى سعى بين صفا و مروه را تلاوت نمود و فرمود که در آنجا هم فرموده گناهى ندارد با آنکه طواف آندو واجب است چون خداوند در کتاب خود ذکر فرموده و پيغمبر (ص) بر طبق آن عمل فرموده هم چنين است قصر در سفر که پيغمبر (ص) ملتزم بعمل بر آن بوده و خداوند هم در کتاب خود ذکر فرموده ما عرض کرديم پس کسيکه در سفر چهار رکعت نماز بخواند بايد اعاده کند حضرت فرمود اگر خوانده شده است براى او آيه تقصير و تفسير شده است براى او بايد اعاده کند و اگر خوانده نشده است براى او و معنى آن را ندانسته اعاده ندارد و تمام نمازهاى واجبى در سفر دو
جلد 2 صفحه 115
رکعت است مگر مغرب که سه رکعت است و پيغمبر (ص) آن نماز را در سفر و حضر بحال خود واگذارده است ملاحظه فرمائيد چگونه امام براى وجوب قصر ابتداء تمسک بسيره مرضيه رسالت پناهى فرموده و بعدا بآيه شريفه و استفاده حکم را موقوف بتفسير و بيان مراد از قبل خاندان وحى و تنزيل فرموده است از اينجا معلوم ميشود که حکم از ظاهر آيه استفاده نميشود لذا محتاج بتفسير است اگر چه ممکن است حمل شود بر استفاده وجوب از نفى جناح ولى انصاف آنستکه آن از ذيل آيه استفاده ميشود چنانچه بيان شد و از سيره مستمره نبوى بر قصر بدست مى‌آيد چنانچه امام (ع) تمسک فرمود پس آنچه بايد به مدد تفسير و بيان مبيّنين مفهوم شود همان حکم قصر در سفر است چه امنيت باشد چه خوف که بايد نماز را شکسته خواند و اين معنى از ظاهر آيه استفاده نميشود و از برکت وجود ائمه اطهار به ما رسيده است و انصاف آنستکه اين تحقيق اگر چه با ظواهر کلام فقها و مفسرين انطباق ندارد با آنکه بعضى از آنها در اين مقام از بيچارگى تشبّث به نسخ و تقدير نموده‌اند ولى با ظاهر آيه منطبق و خالى از هر خلل و اشکال است و از غنائم اين کتاب بشمار ميرود بگير و غنيمت بدار و اللّه اعلم بمراده.