تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا کُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَکُونُوا مِنْ وَرائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْکُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَيْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (102)
ترجمه
و چون باشى تو در ميان ايشان پس بر پا دارى نماز را پس بايد بايستند دسته از ايشان با تو و بايد در برگيرند سلاحهاى خودشان را پس چون سجده نمودند پس بايد بوده باشند از پشت سر شما و بايد که بيايند دسته ديگرى که نماز نگذارده‌اند پس نماز گذارند با تو و بايد که داشته باشند پاس خودشان و سلاحهاى خودشان را دوست دارند آنانکه کافر شدند که غفلت نمائيد شما از سلاحها و متاعهاى خودتان پس حمله کنند بر شما حمله يکمرتبه و نيست گناهى بر شما اگر باشد براى شما آزارى از باران يا باشيد بيماران آنکه بنهيد سلاحهاى خودتان را و داشته باشيد پاس خودتان را همانا خدا
جلد 2 صفحه 116
مهيّا کرده از براى کافران عذابى خوار کننده..
تفسير
در اين آيه شريفه خداوند بيان کيفيت نماز خوف را فرموده باين ترتيب که چون پيغمبر (ص) در بين مسلمين باشد يا امام عادل بايد مسلمانان دو دسته شوند يک دسته از آنها اقتدا نمايند بامام با آنکه اسلحه خود را در برداشته باشند و دسته ديگر مواظب آنها و دشمن باشند و اگر دشمن در غير جهت قبله باشد بايد در حال سجود نماز گذاران اينها در پشت سرشان که مواجه با دشمن باشد قيام بوظيفه حراست نمايند تا امام براى رکعت دوم قيام نمايد و چون امام قيام نمود آن دسته بايد نماز را فرادى تا امام مشغول قرائت است مخففا تمام نمايند و بجاى دسته ديگر که اشتغال بحراست داشتند قيام کنند و آنها براى رکعت دوم امام حاضر و اقتدا نمايند و امام پس از تشهد قدرى منتظر شود تا رکعت دوم آنها تمام شود و سلام نماز را بدهد و در هر حال بايد اسلحه خود را در برداشته باشند و از دشمن در حذر باشند که مبادا دشمن مواظب باشد و همينقدر که به‌بيند مسلمانان از اسلحه و امتعه خود کناره کردند ناگهان بر آنها حمله نمايد و آنها بفوريّت نتوانند باسلحه و امتعه خود دست يابند مگر در صورتى که بواسطه ياران يا مرض حمل سلاح بر آنها دشوار باشد که جائز است اسلحه خود را بگذارند ولى باز بايد مواظب دشمن باشند و تصور ننمايند که اين همه احتياط و مراعات دشمن براى قدرت و شوکت آنها است بلکه خداوند عذابى براى آنها مهيّا نموده است که موجب خوارى و ذلت آنها است در دنيا و آخرت اين خلاصه مستفاد از ظاهر آيه شريفه و روايات است اگر چه از بعضى روايات استفاده ميشود که انتظار امام براى تمام شدن نماز دسته دوم لازم نيست او سلام نماز خود را ميدهد و آنها هم بعدا نماز خودشان را فرادى تمام مى‌کنند در هر حال نماز مغرب هم بهمين منوال است نهايت آنکه جائز است دسته اول بعد از دو سجده رکعت اول قصد فرادى نمايند و دسته دوم دو رکعت از جماعت را ادراک نمايند و جائز است اين معامله را دسته اول در رکعت دوم کنند و دسته دوم يک رکعت را ادراک نمايند و قسم اول اولى است و در صورت شدّت بهر قسم ممکن است نماز مى‌خوانند پياده و سواره جماعت و فرادى بجانب قبله و منحرف از آن با اشاره براى رکوع و سجود و بدون آن باکتفاء بتکبير و تسبيحات اربعه و تشهد و سلام چنانچه فقهاء رضوان اللّه عليهم متعرض شده‌اند و اين آيه هم از شواهد بيان حقير است در آيه
جلد 2 صفحه 117
قبل زيرا که فقط متعرض کيفيت نماز خوف است و اگر ترتيب آيات حجت باشد قرينه است بر آنکه مقصود اصلى از آيه قبل بيان لزوم قصر در نماز خوف است و الا بايد اشاره هم بحکم قصر در سفر شده باشد تامل لازم است.