اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا ضَرَبتُم فِي الأَرض‌ِ فَلَيس‌َ عَلَيکُم جُناح‌ٌ أَن تَقصُرُوا مِن‌َ الصَّلاةِ إِن خِفتُم أَن يَفتِنَکُم‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا إِن‌َّ الکافِرِين‌َ کانُوا لَکُم عَدُوًّا مُبِيناً (101)
و زماني که ضرب در ارض کرديد يعني مسافرت نموديد پس باکي نيست بر شما که نماز را قصر کنيد يعني شکسته بخوانيد اگر ميترسيد کفار بشما حمله کنند محققا کفار دشمن آشکاراي شما هستند.
اينکه آيه شريفه مشتمل بر سه جمله است (جمله اولي) راجع بصلاة مسافر است که مفاد صدر آيه است وَ إِذا ضَرَبتُم فِي الأَرض‌ِ فَلَيس‌َ عَلَيکُم جُناح‌ٌ أَن تَقصُرُوا
جلد 5 - صفحه 185
مِن‌َ الصَّلاةِ و حکم صلوة مسافر مطابق اجماع علماء شيعه و اخبار وارده از ائمه اطهار عليهم السلام مسافر بايد نمازهاي رباعيه که ظهر و عصر و عشاء باشد قصر کند يعني دو رکعت بجا آورد مثل نماز صبح و اما نماز مغرب و صبح بحال خود باقي است، و کلمه (ليس عليکم جناح) دليل بر جواز اتمام نيست چنانچه گذشت در آيه شريفه إِن‌َّ الصَّفا وَ المَروَةَ مِن شَعائِرِ اللّه‌ِ الي قوله تعالي فَلا جُناح‌َ عَلَيه‌ِ أَن يَطَّوَّف‌َ بِهِما الاية چنانچه ائمه (ع) استدلال فرموده و شرائط قصر مطابق فتواي اماميه هشت است:
1- خروج از حدّ ترخص که صداي مؤذن شهر شنيده نشود يا جدر آن شهر مخفي گردد که مفاد دو حديث است
(ان خفي الجدران فقصر)
(ان خفي الاذان قصر
و تعارض مفهوم هر يک با منطوق ديگري نتيجه ميدهد که هر يک کافي است زيرا مفهوم هر يک مطلق است بمنطوق ديگري تقييد ميشود.
2- قصد مسافت که هشت فرسخ است يا چهار فرسخ که همان روز مراجعت کند و اما اگر غير آن روز مراجعت کرد قبل از ده روز احتياط جمع است و اگر بعد از ده روز است اتمام.
3- سفر معصيت نباشد چه نفس مسافرت حرام باشد مثل مسافرت زن با نهي شوهر و فرزند با نهي ابوين يا عبد گريخته و امثال اينها يا مقصد حرام داشته باشد مثل ظلم يا عمل غير مشروع و امثال اينها.
4- کثير السفر نباشد چه شغلش سفر باشد مثل مکاري و راننده و پيله‌ور يا محل کسب با محل سکونتش بمقدار مسافت باشد که همه روزه يا همه هفته بايد اياب و ذهاب داشته باشد يا محل خريد و محل فروش مختلف باشد مثل تجار که بايد همه هفته بروند مثلا طهران جنس بخرند بياورند اصفهان بفروشند که اينها در سفر اول قصر و دوم جمع و سوم اتمام مگر آنکه در محلي ده روز اقامه کند
جلد 5 - صفحه 186
اينکه عنوان از او سلب ميشود يا سفري براي مقصد ديگري مثل حج يا زيارت يا صله ارحام يا ملاقات احبه يا تفريح برود که بايد قصر کند.
5- قصد اقامه ده روز در محلي نداشته باشد که در اينکه صورت بايد تمام بخواند.
6- با حال ترديد سي و يک روز در محلي نماند که اگر ماند تمام بخواند 7- در اثناء مسافرت بوطن خود نرسد که اگر رسيد بايد تمام بخواند و لو آنجا نماند چه وطن اصلي و چه وطن اتخاذي.
8- سفر لهوي نباشد مثل صيد لهوي و امثال آنها و تفصيل اينکه فروع در فقه جمله دوم- صلوة خوف و مطارده است که مفاد إِن خِفتُم أَن يَفتِنَکُم‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا است و ظاهر آيه اگر چه خوف را شرط مسافرت گرفته لکن مستفاد از اخبار اينست که خوف مستقل در تقصير صلوة است و لو شرائط مسافرت را نداشته باشد و قصر صلوة از جهة خوف مختلف است بسا يک رکعت حتي مغرب و صبح بسا در حال حرکت و رکوع و سجود بايماء و اشاره چه خوف از قطاع طريق باشد و چه خوف از ظالم باشد و چه خوف از کفار و مشرکين و معاندين باشد، چه در حال حرب و جهاد باشد چه حال فرار از دشمن باشد بمقدار ميسور بايد انجام وظيفه نمايد و دستور نماز در ميدان حرب ميآيد در آيه بعد انشاء اللّه تعالي.
جمله سوم- مراد از فتنه کفار اينست که انتظار بکشند که مسلمين موقع اقامه صلوة بآنها حمله کنند و آنها را بقتل رسانند يا اسير کنند يا اموال آنها را بربايند يا انحاء اذيتي بآنها وارد کنند و اينها دشمن آشکارا هستند که مفاد جمله اخيره إِن‌َّ الکافِرِين‌َ کانُوا لَکُم عَدُوًّا مُبِيناً است غير از منافقين و دشمنهاي داخلي که دشمن مخفي هستند
187