تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا کُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَکُونُوا مِنْ وَرائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْکُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَيْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (102)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 554
شأن نزول: آورده‌اند که حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به غزوه‌اى رفته بود. همين که به عسفان رسيد، مشرکان عرب را ديد که صف کشيده و اسباب قتال و جدال مهيا ساخته. حضرت نيز بفرمود تا لشکر اسلام صف آراسته. وقت نماز ظهر شد، و سواد لشکر کفار ميان قبله و سپاه مؤمنان حايل بودند. حضرت با اصحاب به اقامه نماز مشغول شدند، و کفار رکوع و سجود ايشان را مشاهده مى‌کردند. بعد از فراغ نماز، کفار حسرت خوردند که چرا بر ايشان هجوم نکرديم و به يک حمله دمار از ايشان برنياورديم. يکى از کفره آواز داد که اين قوم را نماز ديگر است که در اعزاز و اکرام آن غايت مبالغه دارند، پس فرصت نگاهداشته، در آن وقت بر سر ايشان بريزيم و انتقام کشيم. هنوز وقت صلاة عصر نيامده بود که جبرئيل نازل شد و کيفيت نماز خوف را به آيه شريفه، تعليم آن حضرت نمود:
وَ إِذا کُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ: و چون باشى تو اى پيغمبر در ميان آنها به وقت خوف از دشمنان، پس خواهى که اقامه کنى براى ايشان نماز را، لشگر خود را دو قسمت بنما. فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ: پس بايد که بايستند گروهى از آنها با تو و نماز گزارند، و دسته ديگر رو بروى دشمن بايستند براى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 555
حفظ مصلّين. وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ: و بايد که بگيرند نماز گزاران، اسلحه خود را، از روى حزم و احتياط، فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَکُونُوا مِنْ وَرائِکُمْ: پس چون سجده کنند نماز گزارندگان، پس بايد باشند آنها که نماز نمى‌گزارند، از عقب شما در برابر دشمن. خطاب به پيغمبر و مصلّين با اوست، بر سبيل تغليب مخاطب بر غائب؛ و چون اين دسته يک رکعت بگزارند، به صف لشگر باز روند، وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا: و بيايند طائفه ديگر که نماز نگزارده و حراست شما داشته‌اند، فَلْيُصَلُّوا مَعَکَ: پس بايد که بگزارند با تو يک رکعت ديگر را، وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ: و بايد که بردارند آنها نيز با خود، آلتى که بدان حذر مى‌کنند از دشمن مثل سپر و خود و زره، وَ أَسْلِحَتَهُمْ: و سلاحهاى خود را که بدان جنگ مى‌کنند، مثل شمشير و حربه و نيزه و کمان و تير، به جهت شدت احتراز از دشمن.
بعد بيان حکمت وجوب اخذ حذر سلاح را فرمايد که: وَدَّ الَّذِينَ کَفَرُوا:
دوست مى‌دارند آنانکه کافر شدند و تمنا کنند، لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ: که غافل شويد شما از سلاحها و متاعهاى خود مثل البسه و خود، فَيَمِيلُونَ عَلَيْکُمْ مَيْلَةً واحِدَةً: پس حمله آورند بر شما يک حمله، و هر چه باشد ببرند. و چون در بعض احيان، حمله اسلحه موجب مشقت کثيره است، از اين جهت در تخفيف مشقت، وضع سلاح را اجازه فرمايد که: وَ لا جُناحَ عَلَيْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذىً: و بأسى نيست بر شما اگر باشد به شما رنجى، مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضى: از بارانى که سنگين کند اسلحه، يا باشيد مريض و ناتوان از حمل اسلحه، أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ: اينکه بگذاريد به زمين سلاحهاى خود را. و چون عدم اخذ سلاح، در مظان هجوم دشمنان است، از اين جهت در اخذ آن مبالغه فرمايد که: وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ: و بگيريد آلات حذر خود را تا دشمن بر شما هجوم نکند يا مراقب و بر حذر باشيد. إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً:
بدرستى که خداى تعالى مهيّا و آماده ساخته براى کافران عذابى خوار کننده.
ابو حمزه ثمالى در تفسير خود آورده در شأن نزول اين آيه که: حضرت به
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 556
غزاى مخايف و بنى انهار شد. در منزلى با مسلمانان فرود آمد. مشرکان مشاهده ايشان مى‌نمودند. رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به قضاى حاجتى رفت و باران مى‌آمد. چون فارغ شد، خواست به لشگرگاه آيد. سيل آمده و حايل شده بود. حضرت آن طرف رودخانه تنها ماند، بى‌سلاح، و به زير درختى نشست تا آب کم شده، بگذرد. از سر کوه، حويرث بن حارث، رسول را ديد، گفت: اين محمد است و از اصحاب دور افتاده. اگر او را نکشم، خدا مرا بکشد! تيغ کشيده، به سر آن حضرت آمد، گفت: کى تو را از من منع کند؟
فرمود: خدا شر تو را از من دفع کند. پس حضرت گفت: خدايا بر وجهى که خواهى شر اين را از من کفايت فرما. چون شمشير کشيد که بر آن حضرت زند، ملکى آمد و پر بر او زده، او را بينداخت و شمشير از دست او جدا شد. حضرت تيغ را برداشته، بر او حمله نمود. فرمود: الآن که تو را از من منع کند؟ حويرث گفت: هيچکس. فرمود: شهادت ده به وحدانيت خدا و رسالت من تا تيغ از تو بردارم. گفت: هرگز گواهى ندهم، لکن عهد مى‌کنم هرگز با تو حرب نکنم و کسى را بر جنگ تو اعانت نکنم. حضرت شمشير به او داد. گرفت و گفت:
و اللّه تو بهتر از منى. پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: انا احقّ بذلک منک. حويرث به قوم خود برگشته، واقعه را نقل کرد. چون باران ايستاد، حضرت به لشگرگاه آمده و حکايت را به اصحاب بيان فرمود؛ آيه مذکوره نازل شد. «1»