تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْکُرُوا اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ کِتاباً مَوْقُوتاً (103)
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 101.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 557
چون تذکر به ذات الهى، موجب استعداد بنده است به فيض ربانى، و ورود رحمت و نعمت بر او، و دفع زحمت و نقمت از او، و از اين جهت بعد از امر به صلاة مى‌فرمايد:
فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ: پس چون بجا آورديد نماز خوف را بر وجه ادا و فارغ شديد از آن، فَاذْکُرُوا اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً: پس ياد خدا کنيد و متذکر نام نامى الهى شويد در حالت ايستادن که شمشير مى‌زنيد، و در حالت نشستن که تير مى‌اندازيد، وَ عَلى جُنُوبِکُمْ: و در حالتى که به پهلوهاى خود افتاده‌ايد و زخم خورده‌ايد. و قول اشهر و اکثر آنست که ياد کردن خداوند تعالى است در همه حال.
و در زاد المسير آورده که ذکر به معنى خوف است، يعنى بترسيد از خدا «قِياماً» به وقت نصرت در امور، و «قُعُوداً» در حال اشتغال به اکل و شرب و مصاحبت با خلق، «وَ عَلى جُنُوبِکُمْ» و در زمان توجه به منام، و مژده «أَلَّا تَخافُوا» نتيجه اين خوف است. در کنز آورده: مراد امر است به مداومت بر ذکر در جميع احوال، چنانچه در حديث قدسى وارد شده که حق تعالى خطاب فرمود: يا موسى اذکرنى فانّ ذکرى حسن على کلّ حال. «1» يعنى: اى موسى ياد کن مرا در همه احوال، که ياد من در هر حالى نيکو است. و يا مراد تعقيب است به ادعيه بعد از صلاة، همچنانکه اصحاب ما روايت کرده‌اند. و گويند کلام محتاج است به اضمار، اى: فاذا اردتم الاتيان بالصّلوة فأتوا بها على حسب احوالکم فى الاتيان. يعنى: چون خواهيد که به نماز مشغول شويد، پس اتيان نمائيد به آن بر هر نحوى که مقدور شما باشد از ضعف خوف و شدت آن، «قِياماً» خواه مسايفه و مقارعه باشد، و «قُعُوداً» و خواه در حين مرامات، «وَ عَلى جُنُوبِکُمْ» و خواه در حينى که مجروح شده بر پهلو افتاده باشيد. وجه اين قول آنست که کلام در معرض ذکر صلاة خوف است، پس مناسب آن باشد که
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 104.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 558
به اين معنى حمل کرده شود.
فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ: پس چون ايمن شويد از خوف، و يا اقامت نمائيد در شهرهاى خود، پس بگزاريد نماز را بر وجه کمال در کميت و کيفيت و تعديل ارکان و حفظ شرايط آن. إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ کِتاباً مَوْقُوتاً: بدرستى که نماز، باشد بر مؤمنان فرض موقت، يعنى محدود به اوقات، که اخراج آن از اوقات آن جايز نيست. و اين دليل است بر آنکه نماز واجب الاداء است در حال مسايفه و اضطراب در معرکه حرب. و تعليل امر است به اتيان به آن به هر نحو که ممکن باشد.
در عقاب الاعمال صدوق رحمه اللّه به حذف اسانيد از ابى عبد اللّه عليه السّلام روايت نموده که: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من صلّى الصّلوة بغير وقتها وقعت سوداء مظلمة يقول ضيّعک اللّه کما ضيّعتنى، و اوّل ما يسئل العبد اذا وقف بين يدى اللّه عزّ و جلّ عن الصّلوة فان زکت صلاته زکى ساير عمله و ان لم تزکّ لم يزکّ عمله. فرمود پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هر که نماز گزارد به غير وقت آن، واقع شود سياه و تاريک؛ مى‌گويد در عالم معنى:
ضايع کند خدا تو را همچنانکه مرا ضايع کردى. و اول چيزى که سؤال کرده مى‌شود از بنده وقتى که محضر الهى در موقف بايستد، نماز است. پس اگر تزکيه باشد نمازش، پاکيزه و مقبول باشد ساير اعمال او؛ و اگر تزکيه نباشد نمازش، تزکيه و پاک نگردد عملش.
تنبيه: بدان که نماز در ميان واجبات، ده صفت مخصوصه دارد:
اول- انّ الصّلوة تنهى عن الفحشاء و المنکر، يعنى نماز صحيح که مقبول درگاه الهى باشد، البته مکلف را از معاصى و کار بد باز دارد. پس هرگاه شخص، کثرت معاصى و گناهان را در خود ملاحظه کند، مشخص مى‌شود که نماز او خالى از نقص نيست.
دوم- الصّلوة معراج المؤمن، پس در هر نماز صحيح، البته بايد ترقى در مرتبه قرب به خداوند عالم حاصل شود.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 559
سيم- الصّلوة عمود الدّين، «1» پس اهتمام در آن را بايد زياده بر همه امور دين نمايد.
چهارم- الصّلوة ان قبلت قبل ما سواها و ان ردّت ردّ ما سواها، «2» يعنى اگر نماز قبول شد، طاعات ديگر هم قبول مى‌شود؛ و اگر رد شد، غير آن هم رد شود، يعنى ثمرات بر آنها مترتب نگردد.
پنجم- اوّل ما يحاسب به العبد الصّلوة و اوّل ما ينظر فيه من عمل بن ادم الصّلوة، «3» اول چيزى که محاسبه شود نماز است، و اول چيزى که در نامه اعمال ملاحظه شود نماز باشد. اگر صحيح نيست، نظر به باقى اعمال او نمى‌کنند.
ششم- پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه طاهرين صلوات اللّه عليهم اجمعين هنگام وصيت فرموده‌اند: من استخفّ بالصّلوة لا تناله شفاعتنا و ليس منّا. «4» يعنى: هر که سبک شمارد نماز را، شفاعت ما به او نمى‌رسد و از ما محسوب نيست.
هفتم- هر که بميرد و نماز خود را درست نکرده باشد، بر دين حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نمى‌ميرد. چنانکه اشاره فرمودند به شخصى که نماز کرد و رکوع و سجود را به طور کامل به عمل نياورد که: لئن مات هذا و هکذا صلاته ليموتنّ على غير دينى. «5» مراد آنست که ايمان در وقت مردن از او سلب شود، يا عذاب او در حين موت، عذاب کفار باشد.
هشتم- آنکه در نماز، جمع شده مجموع عبادات و مطلوبات و فوائد روحى و جسدى و دنيائى و آخرتى.
نهم- آنکه يک نماز بهتر است از بيست حج، و هر حجى بهتر است از
«1» بحار الانوار، جلد 82، ص 218 حديث 26، از امام باقر عليه السّلام.
«2» بحار الانوار، جلد 82، ص 236، حديث 64، مضمون حديث.
«3» بحار الانوار، جلد 82، ص 236، حديث 64، مضمون حديث.
«4» فروع کافى، جلد 3، کتاب الصلوة، صفحه 269 و 270، حديث 7 و 15.
«5» فروع کافى، جلد 3، کتاب الصلوة، صفحه 268، حديث 6.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 560
خانه‌اى که پر باشد از طلا، و آن را در راه خدا تصدق کند.
دهم- اينکه نمازهاى پنجگانه مثل نهر جارى هستند به جهت تطهير گناهان. هر نمازى کفاره گناهانى است که ما بين آن نماز باشد. مراد صغاير است نه کبائر.