تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ يَکْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِيناً (112)
وَ مَنْ يَکْسِبْ خَطِيئَةً: و هر که مرتکب شود و بجا آورد گناه صغيره، يا به خطا از او صادر شود، أَوْ إِثْماً: يا گناه کبيره، يا به عمد چيزى از او صادر شود، ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً: پس بيندازد آن را، يعنى تهمت نهد به آن گناه، بى‌گناهى را، چنانکه «طعمه» نسبت به زيد کرد، فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً: پس بتحقيق برداشت دروغى را که از آن متحير و مبهوت مى‌شوند بى‌گناهان، وَ إِثْماً مُبِيناً: و ديگر حامل شده گناهى ظاهر را به سبب رمى برى‌ء و تنزيه نفس خاطئه، و لهذا بينهما تسويه نموده، با آنکه معترف احدهما در آن معترف ديگر است.
تنبيه: آيه شريفه دليل است بر آنکه بهتان و نسبت فعل شنيعى را به مؤمنى دادن، يکى از گناهان کبيره محسوب است.
در جامع الاخبار مروى است که: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم:
من بهت مؤمنا او مؤمنة او قال فيه ما ليس فيه اقامه اللّه عزّ و جلّ [يوم القيامة] على تلّ من
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 568
نار حتّى يخرج ممّا قال فيه. «1» فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هر که بهتان زند مؤمن يا مؤمنه را، يا بگويد در حق او آنچه نيست در او، اقامه فرمايد خداوند او را بر تلى از آتش تا اينکه بيرون آيد از عهده آنچه در حق او گفته.
و مخفى نماند که اغلب از آفات، مانند غيبت و دروغ و بهتان و شماتت و سخريت و جدال و مزاح و تکلم به لغو و فحش و غيره، منشأش زبان مى‌باشد.
و ضرر اين عضو به ايشان بيشتر از ساير اعضاست. و عمده اعضائى که مصدر افعال ذميمه است، زبان. و آن آلات شيطان باشد در گمراه کردن بنى نوع انسان؛ چه اين عضو فسيح الميدان و وسيع الجولان است. مجال آن بى‌حد و نهايت، و استعمال آن در غايت سهولت، و سرکشى آن از ساير اعضاء بيشتر است. پس هر که آن را مطلق العنان ساخت، شيطان او را به وادى هلاکت و خذلان رسانيد.
فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: چون پسر آدم داخل صبح شود، همه اعضاء و جوارح متوجه زبان گردند و گويند: در حق ما از خدا بترس، چه اگر تو راست باشى، همه ما راستيم؛ و اگر تو کج شوى، همه ما کج مى‌شويم. «2» و مروى است که هر روز صبح زبان به اعضاء مى‌گويد: «کيف اصبحتم» چگونه صبح کرديد و حال شما چيست؟ گويند: اگر تو ما را به حال خود بگذارى، امر ما به خير و خوبى است. «3» فوائد خاموشى: فوائد سکوت بسيار است، از جمله در جامع الاخبار: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: راحة الانسان من حبس اللّسان.
و قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: سکوت اللّسان سلامة الانسان.
و قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: بلاء الانسان من اللّسان.
«1» سفينة البحار، جلد 1، صفحه 111.
«2» شبيه آن در اصول کافى، جلد 3، باب الصمت و حفظ اللسان، صفحات 176 و 177، حديث 12.
«3» اصول کافى، جلد 3، باب الصمت، صفحه 177، حديث 13.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 569
و قال امير المؤمنين عليه السّلام: ضرب اللّسان اشدّ من ضرب السّنان. «1» در مصباح الشريعه از حضرت صادق عليه السّلام منقول است که فرمود:
خاموشى کليد هر راحتى است از دنيا و آخرت، و باعث خشنودى پروردگار و سبکى حساب روز شمار، و سبب محفوظ بودن از لغزش و خطا، زينت عالم و پرده جاهل است. رياضت نفس به آن و شيرينى عبادت از آن است. به سبب آن، قساوت دل برطرف، و عفاف و مروت حاصل مى‌شود. پس در را به روى زبان خود ببند.
لقمان پسر خود را گفت: اى فرزند اگر چنان پندارى که سخن گفتن نقره است، بدانکه، سکوت طلا خواهد بود. «2» علما فرموده‌اند فوائد خاموشى هفت است: اول- عبادتى است بى‌رنج و عنا. دوم- زينتى است بى‌تلبس به زيورهاى گران بها. سيم- هيبتى است بى‌شوکت و حکومت و سلطانى. چهارم- حصارى است بى‌احتياج به حراست و پاسبانى. پنجم- آدمى را از شرمندگى و عذر خواهى دوستان مستغنى سازد.
ششم- کرام الکاتبين را به رنج نوشتن لغويات نمى‌اندازد. هفتم- پرده زشتيها و عيوب است و خازن گنج خانه قلوب خواهد بود.