تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْکَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوکَ وَ ما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَضُرُّونَکَ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْکَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ وَ کانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْکَ عَظِيماً (113)
«1» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 286، تمام چهار حديث با اندکى اختلاف در دو حديث اول.
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب الصمت، صفحه 114، حديث 6.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 570
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْکَ: و اگر نبود فضل خدا بر تو که وحى فرستاد و تو را از حقيقت مهم اعلام نمود، وَ رَحْمَتُهُ: و رحمت و بخشايش الهى که تو را از قصد عتاب يهودى و قصد «طعمه» به واسطه سوگند و گواهى دروغ منصرف ساخت. يا اگر هر آينه خدا فضل و برترى نمى‌داد تو را بر آنها به دو جهت:
يکى نبوت، و ديگرى عصمت، لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ: هر آينه قصد کرده بودند گروهى از بنى ظفره، أَنْ يُضِلُّوکَ: اينکه بگردانند تو را از راه راست که آن حکم به حق باشد با وجود علم ايشان به حال «طعمه». و مراد به نفى همت، نفى تأثير آنست، چه همت آنها منعدم نبوده است. وَ ما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ: و در خطا و ضلالت نمى‌اندازند، مگر نفوس خود را، چه وبال اين عمل جز بديشان راجع نيست. وَ ما يَضُرُّونَکَ مِنْ شَيْ‌ءٍ: و تو را زيان و ضرر نتوانند رسانيد به هيچ وجه چيزى را، هر چند قصد و همت تمام در اين باب داشته باشند؛ زيرا تو در پناه عصمت و حفاظت خدا مى‌باشى، و آنچه در خاطر خطير تو خطور کرد، به جهت اعتماد تو بود در ظاهر امر، نه ميل در حکم. وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْکَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ: و نازل فرمود خداوند سبحان بر تو، کتاب قرآن را و بيان احکام و شرايع را، يا نبوت و نزول وحى را؛ و چگونه چنين کسى را که منبع علوم ربانى و مخزن وحى سبحانى است، بتوانند اضلال يا اضرار رسانند.
وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ: و تعليم فرموده و دانا گردانيده است تو را آنچه را که نبودى، به خودى خود بدانى از خفيات امور و مکنونات ضماير، و يا از امور دين و احکام. جمهور مفسرين گفته‌اند که آن علم است به ربوبيت حق و جلال کبريائى و معرفت عبوديت نفس و قدر حال او. در بحر الحقايق آورده که آن علم ما کان و ما سيکون است که حق تعالى در شب اسرى به آن حضرت عطا فرمود، چنانچه در حديث معراجيه آمده که در زير عرش بودم، قطره‌اى در حلق من ريخته شد: فعلمت ما کان و ما سيکون. وَ کانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْکَ عَظِيماً: و هست فضل خدا بر تو بزرگ که آن رتبه عظيمه نبوت است. و مزيت مرتبه او
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 571
بر ساير انبياء و مخلوقات عوالم علويه و سفليه به واسطه او که «لو لاک لما خلقت الافلاک».
توضيح: علوم بر دو قسم است:
يکى علم واجب، که عين ذات الهى و احدى را در آن شريک نيست که:
لا يعلم الغيب الّا هو و آن را غيب الغيوب نامند.
دوم- علم ممکن، که علم الغيوب باشد. خداوند، کل آن را به پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم افاضه فرمود. پس هر فيض و علمى که به هر کس رسيده، به توسط آن سرور است. و از علم او که مخزن علوم ربانى است، تمام وحى‌ها و کتب، منزل گشته؛ اينست معنى آيه شريفه: ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ. که مراد «ن» تفسير به «دوات» شده، و از وجود محمدى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باشد. چه وحى به توسط جبرئيل بدو نازل مى‌شد و او از پيشانى اسرافيل يا از لوح تلقى مى‌نمود، و لوح از قلم، و قلم از دوات. بنابراين آن حضرت تورات و انجيل و زبور و صحف و قرآن را مى‌دانست به علم الهى.