تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لا خَيْرَ فِي کَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِکَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (114)
لا خَيْرَ فِي کَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ: نيست نيکوئى در بسيارى از رازگويان، يعنى قوم طعمه که به شب مشورت کردند در خلاصى «طعمه». يا نيست خير در راز گفتن ايشان، إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ: مگر راز گفتن کسى که امر نمايد به صدقه، يعنى اعمالى که مصدق است ايمان شخص را. پس هر معروف شرعى صدقه است و افعال خيريه کلّا داخل باشد، مثل انجاح غريق و اطفاء حريق و اغاثه ملهوف و غيره. أَوْ مَعْرُوفٍ: يا امر کند به معروف، و آن هر چيزى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 572
است که در شرع مستحسن باشد. و گفته‌اند معروف، اينجا قرض دادن يا دستگيرى بيچارگان است به هر نحوى که باشد. أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ:
يا اصلاح کردن ميان مردمان، به رفع کدورت و منازعات و مخاصمات از آنها و تأليف و القاى محبت در قلوب ايشان.
على بن ابراهيم در تفسير خود آورده که: پدر من حديث نمود مرا از ابن ابى عمير از حمّاد از ابى عبد اللّه عليه السّلام که فرمود: بدرستى که حق تعالى فرض کرده تمحل را در قرآن. گفتم: کدام است تمحّل؟ فرمود:
تمحّل آنست که اثر کدورت بر روى تو بيشتر باشد از برادرت، پس تمحّل آن کنى و اظهار بشاشت براى برادر دينى خود. پس اين آيه تلاوت فرمود: لا خَيْرَ فِي کَثِيرٍ. «1» و نيز على بن ابراهيم در تفسير خود از پدرش روايت نموده مرفوعا از امير المؤمنين عليه السّلام که آن حضرت فرمود: حق تعالى بر شما فرض کرده است زکات جاه شما را، همچنانکه زکات مال را بر شما فرض فرموده. «2» و زکات جاه، اظهار آثار بشاشت و خوشخوئى است براى همه مردمان مؤمن. زيرا کافر از جرگه اخوت اسلامى خارج است و با او اظهار بشاشت جايز نيست.
وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِکَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ: هر که اين اعمال حسنه مذکوره را بجا آورد براى طلب خوشنودى خدا، فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً: پس زود باشد که عطا فرمائيم او را مزدى بزرگ که در شمار حساب نيايد.
در «کشاف» از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که فرمود: کلام ابن آدم کلّه عليه الّا ما کان من معروف او نهى عن منکر او ذکر اللّه «3» يعنى: هر سخنى که فرزند آدم مى‌گويد، مضر است به او و فايده به او
«1» نور الثقلين، جلد 1، صفحه 550، حديث 560.
«2» مدرک ياد شده، حديث 561.
«3» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 109.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 573
نمى‌رساند، مگر که امر به معروف باشد، يا نهى از منکر، يا ذکر خدا.
سفيان ثورى اين حديث را از شخصى بشنيد، به او گفت: هيچ مى‌دانى که مأخذ اين در قرآن کجا باشد؟ گفت: نه. گفت: قوله تعالى: لا خَيْرَ فِي کَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ. و قوله: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ.
تنبيه: بدان که يکى از صفات مذمومه، تکلّم بما لا يعنى و فضولى است، يعنى سخنان بى‌فايده، و گفتن چيزى که نه کار دنيا آيد و نه کار آخرت. و اين اگرچه حرام نيست، لکن باعث تضييع اوقات که سرمايه تجارت است مى‌شود. و آدمى را از ذکر خدا و فکر در صنايع او باز دارد. و هرزه گوئى اقسام بسيار دارد، و ضابطه آن اينست که تکلم کنى به سخنى که اگر آن را نگوئى، گناهى بر تو نباشد و ضررى به تو نرسد، مثل نقل اسفار و گزارشات حال که اگر نهايت سعى کنى در تحرز از خود ستائى و تفاخر و غيبت يا مذمت کسى، هر آينه وقت خود را تلف کرده‌اى. پس هان اى برادر، وقت تهيه سفر عقبى از آن تنگ‌تر و کاروان عمر از آن معجل‌تر است که ما مسافران را فرصت بار بستن باشد، چه جاى فارغ نشستن و به کار بى‌فايده پرداختن.