اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو لا فَضل‌ُ اللّه‌ِ عَلَيک‌َ وَ رَحمَتُه‌ُ لَهَمَّت طائِفَةٌ مِنهُم أَن يُضِلُّوک‌َ وَ ما يُضِلُّون‌َ إِلاّ أَنفُسَهُم وَ ما يَضُرُّونَک‌َ مِن شَي‌ءٍ وَ أَنزَل‌َ اللّه‌ُ عَلَيک‌َ الکِتاب‌َ وَ الحِکمَةَ وَ عَلَّمَک‌َ ما لَم تَکُن تَعلَم‌ُ وَ کان‌َ فَضل‌ُ اللّه‌ِ عَلَيک‌َ عَظِيماً (113)
و اگر نبود فضل خدا بر تو و رحمة او هر آينه طائفه از آنها همت گماشتند که تو را گمراه کنند و گمراه نميکنند مگر خود را و هيچگونه ضرري بتو نميتوانند وارد کنند و حال آنکه خداوند بر تو نازل فرمود کتاب و حکمت را و تعليم فرمود آنچه را که نميدانستي و فضل خدا بر تو عظيم است.
وَ لَو لا فَضل‌ُ اللّه‌ِ عَلَيک‌َ تفضلات خدا بر پيغمبر اکرم بيش از آن است که بتوان بيان کرد در عالم نورانيت اول مخلوق خدا نور مقدس او بوده و علم اولين و آخرين باو افاضه شده و علم ما کان و ما يکون و او را قرار داد افضل جميع انبياء و مرسلين و ما سوي اللّه، دينش افضل اديان و اوصيائش افضل اوصياء، کتابش افضل کتب، امتش افضل امم، دين او ناسخ تمام اديان و غير منسوخ تا قيامت باقي است، شفاعت کبري و مقام محمود خاص او و اهل بيت او، خلقت عالم بطفيل او و غير اينها از تفضلات، و کلمه لو لا امتناعيه است که بر فرض محال اگر نبود اينکه تفضلات (و رحمته) و رحمة حق پي در پي شامل حال او از مقام عصمت و تخلق بجميع اخلاق حميده که بفرمايد وَ إِنَّک‌َ لَعَلي خُلُق‌ٍ عَظِيم‌ٍ قلم آيه 4، در جميع کمالات اکمل از کل، اشجع، اسخي، اعبد، ازهد و هکذا بدنش سايه نداشته باشد، ابر بالاي سرش باشد، جمالش اجمل از کل و غير اينها.
لَهَمَّت طائِفَةٌ مِنهُم أَن يُضِلُّوک‌َ بعضي مفسرين گفتند مراد يک دسته از مشرکين هستند که آمدند گفتند ما بتو ايمان ميآوريم مشروط به اينکه بتهاي ما را متعرض نشوي، بعضي گفتند مراد بعض منافقين بودند که قصد قتل آن حضرت
جلد 5 - صفحه 203
را در عقبه کرده بودند، و بعضي گفتند مراد کساني بودند که طرفداري از خائن کردند و ميخواستند او را تبرئه کنند و گردن ديگري بار کنند و تمام اينها علاوه بر اينکه تفسير براي است و اعتبار ندارد خلاف ظاهر آيه است زيرا قضيه شرطيه است و گفتند تصدق عن کاذبين يعني اگر تفضل الهي نسبت بتو نبود هر آينه همچه قصدي را داشتند و چون تفضل الهي با تو بود آنها هم قصدي نداشتند يعني چون ديدند که خداوند آنها را رسوا ميکند و پيغمبر خود را نصرت و ظفر ميبخشد همچه قصدي را نکردند و نداشتند.
وَ ما يُضِلُّون‌َ إِلّا أَنفُسَهُم که با اينکه مشاهده ميکردند که آن حضرت مورد الطاف الهي است مع ذلک از روي معصيت و عناد نيامدند بشرف اسلام مشرف شوند، و تعبير به طائفه شايد اشاره باشد به آنهايي که حقانيت آن حضرت را درک کردند مثل جماعتي از يهود و نصاري و مشرکين که خود را باختيار بضلالت انداختند.
وَ ما يَضُرُّونَک‌َ مِن شَي‌ءٍ عدم ايمان آنها بقدر خردلي بر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ضرري ندارد او بوظيفه رسالت خود عمل کرده (تو خواه از سخنم پندگير و خواه ملال) چنانچه از کفر کافر و فسق فاسق بدستگاه الهي ضرري وارد نميشود و همچنين پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم
(گر جمله کائنات کافر گردند || بر دامن کبرياش ننشيند گرد)
وَ أَنزَل‌َ اللّه‌ُ عَلَيک‌َ الکِتاب‌َ وَ الحِکمَةَ کتاب معلوم است قرآن مجيد است و حکمت را هم در ذيل آيه وَ مَن يُؤت‌َ الحِکمَةَ فَقَد أُوتِي‌َ خَيراً کَثِيراً گفتيم معرفت بحقايق اشياء بقدر طاقة بشرية است و شامل جميع معارف و علوم ميشود وَ عَلَّمَک‌َ ما لَم تَکُن تَعلَم‌ُ (اشکال) مکرر بيان شده که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در همان عالم نورانيت که خلقت نور مقدس او شد افاضه تمام علوم و کمالات باو شد ديگر موردي براي اينکه جمله باقي نمي‌ماند.
جواب- اولا در همان عالم نورانيت هم پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بذاته علم نداشت
جلد 5 - صفحه 204
چون ممکن بالذات چيزي ندارد خداوند باو افاضه فرمود پس علمه ما لم يکن يعلم صادق است، و ثانيا هر چه علم باو افاضه شود محدود است چون ممکن است و نفس علم غير متناهيست و نسبت محدود بغير متناهي اگر بگوئيم نسبت قطره است بدريا غلط گفته‌ايم زيرا دريا هم محدود است و مقام مقدس نبوي بمقام عقل مستفاد رسيد و اتصال پيدا کرد بعلم مبدء اعلي و دائما باو افاضه ميشود و سابقا اينکه موضوع را تشريح کرده‌ايم.
وَ کان‌َ فَضل‌ُ اللّه‌ِ عَلَيک‌َ عَظِيماً چيزي را که خداوند بعظمت ياد کند از عهده بشر خارج است که بتواند درک کند چنانچه ميفرمايد إِنَّک‌َ لَعَلي خُلُق‌ٍ عَظِيم‌ٍ قلم آيه 4، جميع اخلاق حميده آنهم درجه اعلي که نميتوان ادراک نمود.