تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِيراً (115)
شأن نزول: مروى است که بعد از ثبوت خيانت، «طعمه» از خوف قطع يد گريخت و به جانب مکه شد و مرتد گشت. نقب در خانه کسى مى‌زد که ديوار فرود آمد و او در زير آن بماند. روز ديگر او را بيرون آوردند. خواستند بکشند، بعضى از اهل مکه درخواست کردند که اين از مدينه گريخته، پناه بدين جا آورده، کشتن او مناسب نيست. پس او را از مکه اخراج کردند و با تجاربه سوى شام متوجه شد و در منزلى کاروان را مشغول ساخته، پاره‌اى از متاع ايشان
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 574
بدزديد و بگريخت. او را گرفته سنگسارش کردند. قولى آنست که از جده در دريا نشسته بود. کيسه دينارى بدزديد و بعد از وقوف بر آن، او را در دريا انداختند. و هنوز به قعر آب نرسيده بود که به آتش دوزخ ملحق شده و حق تعالى در باره او فرمود:
وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ: و هر که مخالفت کند با رسول و به شقّ ديگر رود و او را طرف خود قرار دهد، مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى: بعد از آنکه ظاهر شد و محقق و متبين گشت براى او هدايت، وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ: و متابعت و پيروى کند غير آن راه که مؤمنان بر آنند از اعتقادات صحيحه و اعمال حقه، نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى: بگردانيم او را در قيامت، دوست آن چيزى که در اين دنيا دوست داشته، يعنى او را به همان حال کفر و رده و ضلالت مکتسبه خود باقى گذاريم و جزاى آن بدو مرجوع گردد. و يا رؤساى اضلال و اتباع که متبوعان وى بوده باشند، يعنى تخليه کنيم و واگذاريم او را ميان آنچه اختيار نموده، به اين وجه که او را در دايره کفر و اهل ارتداد و اضلال داخل کنيم. وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ: و درآوريم او را به دوزخ، و بچسبد او را آتش جهنم، وَ ساءَتْ مَصِيراً: و بد جايگاه و بازگشتى است جهنم. ابن عباس گويد: اين آيه در حق قومى آمد از قريش که از مکه به مدينه آمدند، به جهت مهمى و اظهار ايمان کردند. و چون مهم ايشان حاصل شد، برگشتند و مرتد شده، به مکه رجوع کردند. لکن اصحّ قول اول است.
تنبيه: طبرسى رحمه اللّه مى‌فرمايد: اين آيه صريح است بر آنکه پيغمبر بايد معصوم باشد تا مشاقه با او، جزايش جهنم قرار گيرد، چه اگر معصوم نباشد، مخالفت با او لازم آيد، و اين منافى وجوب طاعت ايشان است.
و ايضا عدم عصمت، مستلزم عدم اعتماد و اعتبار و اطمينان به قول ايشان است، به علت آنکه، ممکن است تغيير و تبديلى در احکام بدهند، و اين مخالف وحى و نقض غرض الهى خواهد بود.
و ايضا بايد حافظ شريعت و مبين احکام الهى، بعد از پيغمبر صلّى اللّه عليه
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 575
و آله و سلّم، کسى باشد که عارى از سهو و خطا و خطل و نسيان و زلل و منزه از جميع معاصى و قبايح بوده تا متابعت او بر عموم امت فرض باشد. و اگر قبل از امامت، به لوث گناه و معصيتى آلوده شده، قابليت رتبه ولايت کليه الهيه و محل ظهور تجليات صفات سبحانيه را ندارد؛ زيرا شخص ننگين به معصيتى، سزاوار و مستحق اين منصب عظمى نيست:
نطفه پاک ببايد که شود قابل فيض
ورنه هر سنگ و گلى، لؤلؤ و مرجان نشود
چه برسد به کسى که مدتى در شرک و کفر بوده!! نعم ما قيل:
ليس من اذنب يوما بامام
کيف من اشرک دهرا و کفر