تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (116)
شأن نزول: ضحاک از ابن عباس نقل کرده که: پيرى از اعراب خدمت حضرت ختمى مآب عرض کرد: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پيرى هستم در گناه غرق شده، الّا آنکه تا خداى را شناخته‌ام بدو شرک نياورده‌ام، و بجز او، کسى را دوست نگرفته‌ام و معصيت از روى جرئت و بى‌ادبى نکرده‌ام، و قصور نداشته‌ام که طرفة العينى خداى را به گريختن خود عاجز سازم. حال آمده‌ام، پشيمان از گناه و توبه کننده بر درگاه، حال من چگونه مى‌بينى؟ آيه شريفه نازل شد:
إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ: بدرستى که خداوند متعال نمى‌آمرزد آن کس را که شرک آرد به او، چه در ذات يا در صفات يا در افعال يا در عبادات، وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ يَشاءُ: و مى‌آمرزد آنچه غير شرک است و کفر، هر که را خواهد بر سبيل تفضل، وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ: و هر که شرک آرد به خدا در هر مرتبه‌اى از مراتب اربعه توحيديه، فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً: پس بتحقيق
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 576
گمراه شده از حق، گمراهى دور. يعنى در نهايت ضلالت افتاده، چه شرک، اعظم انواع ضلالت و ابعد از ثواب و استقامت است.
وجه تکرير آيه: در انوار گفته: تکرير اين آيه در اين سوره، جهت تأکيد يا به جهت قصه «طعمه» است. چنانچه بنا به قولى اين آيه در باره طعمه نازل شده. يا آنکه در آيه اولى ذکر «و من افترى» فرموده، زيرا متصل است به قصه اهل کتاب و منشأ شرک آنها نوعى از افترا باشد که آن، دعوى تبنّى است بر خداوند متعال؛ و در اين آيه: وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً فرموده تا مبين گردد که مشرک به خدا به هر قسمى، در نهايت ضلالت و غوايت خواهد بود.
تنبيه: بدان که شرک بر دو قسم است:
اول: شرک جلى؛ و آن عبارت از اين است که غير از ذات اقدس احديّت، ديگرى را هم مصدر امرى و منشأ اثرى داند، و چنان تصور کند که از غير پروردگار هم کارى متمشى مى‌شود. پس اگر آن غير را عبادت کند، آن را شرک عبادت گويند، مثل عبادت نمودن بت و ستاره و ماه و آفتاب و غيره، خواه شکل باشد مثل صليب که شکل دار کشيده عيسى عليه السّلام است به زعم نصارى و او را خاج مى‌گويند، و خواه از چيزى که او را تراشيده باشند، و خواه شکل پيغمبر يا امام يا صورت مرشدى باشد، تمام شرک است.
دوم: شرک خفى؛ و آن عبارت از اين است که اطاعت کند چيزى را که رضاى الهى در آن نيست، مثل دنيا و مال و عيال و اطفال و هواى نفس و ريا و غيره، اينها هم به منزله شرک است. پس شخص عاقل موحد، بايد کمال بصيرت و دقت نظر را در رفتار و گفتار و حرکات و سکنات خود داشته باشد که شايبه شرکى در آن راه نيابد. اما زيارت خانه خدا يعنى کعبه معظمه و مشاهد مشرفه ائمه هدى و توسل و تمسک به ذيل عنايت اهل بيت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، شرک عبادتى نيست، زيرا خداوند تعالى اذن به زيارت و امر به توسل ايشان نموده، پس در حقيقت طاعت الهى است نه غير.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 577