تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّکُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (119)
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 501 (هر دو روايت به نقل از مجمع البيان)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 579
بعد از آن استدلال نموده بر آنکه عبادت اوثان، عبادت شيطان؛ و عبادت شيطان، اقطع ضلالت است به سه وجه: اول- آنکه او مريدى است منهمک در اضلال که مصدر هيچ فعل خيرى نمى‌شود. پس اطاعت او عين ضلال، و غايت بعد از هدى مى‌باشد. دوم- آنکه ملعون است به جهت ضلال، پس طاعت او مستجلب ضلال و لعن باشد. سيم- آنکه در غايت عداوت و سعايت است در اهلاک بندگان، و موالات نمودن با کسى که موصوف به چنين صفتى باشد، غايت ضلالت است، چه جاى اطاعت او؛ و نيز از قول او خداوند حکايت فرمايد:
وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ: و هر آينه البته البته گمراه گردانم بنى آدم را از طريق حق و هدايت به وسيله وساوس و غرور و غفلت، وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ: و هر آينه البته البته در آرزوها و آمال دراز ايشان را افکنم و بيارايم و مزين سازم در چشم ايشان امانى باطله را، مثل طول حيات و تأخير توبه و يا عدم بعث و نشر و عقاب و دخول بهشت و ارتکاب ذنوب به رجاء رحمت و غفران و غيره براى عدم تدارک و تعطيل در اعمال صالحه و افعال حسنه. وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّکُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ: و هر آينه البته البته امر کنم ايشان را، پس هر آينه بشکافند و يا قطع کنند گوشهاى چهار پايان را، به جهت حرام گردانيدن آنچه خداوند تعالى حلال فرموده. اين اشاره است به آنچه اعراب بر آن بودند از بحيره و سائبه و وصيله و حام که آن را نصيب اوثان مى‌دانستند. تفصيل آن در اوايل سوره مائده مذکور خواهد شد انشاء اللّه. وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ: و هر آينه البته البته امر نمايم ايشان را تا البته تغيير دهند خلقت الهى را به صورت، يعنى نقض خلق کنند مثل خصى کردن انسان (خواجه نمودن) و تيز ساختن دندان، و يا به صفت مانند لواط و سحق، و رقم کبود زدن بر روى لب و دست و پاى، و مثل اين است
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 580
عبادت شمس و قمر و استعمال قوى و جوارح در امور باطله که نه سبب کمال نفس است و نه موجب قرب الهى.
از حضرت باقر و صادق عليهما السلام مروى است که مراد، کنه دين خدا را تغيير و تبديل دهند لقوله تعالى: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ، اى دين اللّه الّذى خلق النّاس عليه. «1» و ابن عباس و ابراهيم و مجاهد و حسن و قتاده بر اين قولند.
زجاج گفته: معنى آنست که ايشان احکام و اغراض را در خلق خدا بگردانيدند، چه حق تعالى چهار پايان را آفريد تا به آن منتفع شوند. ايشان آن را بر خود حرام ساختند؛ بحيره و سائبه و شمس و قمر و خشب را خلق فرمود تا مسخر او باشند در منافع عباد، ايشان از آن عدول کرده، عبادت آنها کنند. و حمل آيه بر تغيير دين، اولى است، جهت آنکه اين وجه شامل جميع تغييرات شرعيه مى‌باشد.
تبصره: آيه شريفه دليل است بر حرمت تراشيدن ريش، چنانچه از بيضاوى نقل شده که آيه را حمل بر عموم نموده، زيرا شيطان اقرار نموده که البته البته امر نمايم بنى آدم را که تغيير خلقت خدا را دهند. و در آمدن ريش، خلق الهى، و مسلم است تراشيدن آن، امر شيطان، و تغيير خلقت؛ و ارتکاب امر شيطان، محققا حرام خواهد بود. و همچنين قطع گيسوى زنان که حاليه ميان بعضى از نساء متداول گرديده، از امر شيطان، و تابعين آن از صراط مستقيم منحرف خواهند بود. بلى آنچه مخصص دارد، يعنى سنت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، بيان آن را فرموده؛ مثل چيدن ناخن و زدن شارب و ختنه و برطرف نمودن موى زهار و مانند آن، امر تابع آن است. و آنچه نرسيده، به اصل خود باقى است. بنابراين از شرع مقدس در تراشيدن ريش امرى وارد نشده، پس حرمت بر آن تعلق گيرد. بعلاوه در معانى الاخبار، صدوق رحمه اللّه از رسول اکرم
«1» منهج الصادقين، جلد 1، صفحه 115- 116.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 581
صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که فرمود:
حفّوا الشوارب و اعفوا عن اللّحى و لا تشبّهوا بالمجوس. «1» يعنى: بزنيد شارب را و بگذاريد ريش را و متشبه نشويد به مجوس.
و تراشيدن چون نهى بر آن وارد شده، لذا فعلش حرام است. گذشته از اينها قبح عقلى دارد، زيرا تراشيدن ريش، سبب تشبه به زنان است از حيث صورت.
و گذاشتن آن، تميز صورى است ما بين زن و مرد؛ پس عقل حکم کند به وجود اين تميز. و مرحوم حجة الاسلام آقا سيد محمد کاظم رحمه اللّه فرمايد: استدلال به آيه بعيد است، لکن ممکن است استدلال به اخبار دالّه بر عدم جواز تشبه رجال به نساء، چون به ريش تراشيدن شبيه به زن مى‌شود، و ممکن است تمسک به اخبار داله بر عدم جواز بر مشاکله با اعداء دين، مثل قوله عليه السّلام:
لا تسلکوا مسالک اعدائى. و ممکن است استدلال به خبرى که مضمون آن اين است: خير شبابکم من تشبّه بالکهول و شرّ کهولکم من تشبّه بالشّباب، بلکه دعواى قبح عقلى آن فى نفسه بعيد نيست. و کيف کان، اشکالى در حرمت تراشيدن باقى نيست، و فتاوى علماى حاليه کثر اللّه امثالهم نيز بر اين مى‌باشد؛ فعليک الاختيار.
وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ: و هر که اتخاذ کند و بگيرد شيطان را دوستى به غير خدا، يعنى هر چه شيطان وسوسه و امر نمايد، به آن اقدام کند و تجاوز نمايد از اطاعت الهى به طاعت او، و امر او را بر امر خدا اختيار کند، فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً: پس بتحقيق زيان و ضرر کند، زيانى روشن، چه سرمايه عمر و ربح تجارت اخرويه از دست داده، بى‌بهره ماند از درک سعادت ابديه به ترک اعمال حسنه، و هيچ خسرانى به آن نمى‌رسد که شخص تبديل نمايد مقامات و درجات بهشتى را به طبقات و درکات جهنم.
«1» بحار الانوار، جلد 76، صفحه 111، حديث 10.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 582