تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَيْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (128)
شأن نزول: از ابى جعفر عليه السّلام روايت است که خويلد دختر محمد بن مسلم در حباله رافع بود، و او زنى جوان را به سر او آورد. خواست او را طلاق دهد. زن گفت مرا رها کن که نوبه خود به زن تو بخشيدم. قبول نکرد. شکايت را خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض نمود. «1» و به روايت
«1» نور الثقلين، جلد 1، صفحه 557، حديث 596.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 595
کلينى از سعيد بن جبير، مردى بر زن خود بهانه جوى بود تا طلاق او دهد به جهت پيرى او، و زن به سبب تعلق قلبى با فرزندان، به فراق او رضا نمى‌داد و مى‌گفت مرا طلاق مده، هر کجا خواهى برو، من تو را بحل کردم. آيه شريفه در حکم آن نازل شد:
وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً: و اگر ترسد زنى، يعنى به قرائن دريابد از شوهر خود امتناعى از صحبت او به جهت کراهت از او منع حقوق، أَوْ إِعْراضاً: يا روى گردانيدى از مجالست و مکالمه او، فَلا جُناحَ عَلَيْهِما: پس هيچ گناهى نيست بر آن دو، أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً: اينکه به صلاح آرند ميان يکديگر، صلح را، يعنى ايقاع صلح و آشتى کنند ميان هم، به آنکه زن مقدارى از مهر بخشد يا نوبت خود به زن ديگر گذارد، و مرد نيز حقوق خدمت قديمى نگاهدارد و او را از خود جدا نکند، وَ الصُّلْحُ خَيْرٌ: و صلح و آشتى بهتر است از مفارقت و خصومت. و بنابر اخير جايز نيست که مراد به آن تفصيل باشد، بلکه مراد بيان اين است که صلح از «خيور» است، چنانچه خصومت از «شرور» است.
وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَ: و حاضر گردانيده‌اند نفسها به بخل، يعنى شح را، نزد آن حاضر گردانيده‌اند بر وجهى که منقلب از آن نيست. چه طبيعت انسانى مقتضى شح است، و لذا هر يک از زوجين در مسامحت و مروت بخل مى‌ورزد. و نزد بعضى مراد به آن نفس زنانند که بخيلى مى‌نمايند بر ايثار نمودن نوبت خود بر غير. و اصحّ آنست که مراد مرد و زن است، چه مرد شحيح است به انفاق و کسوه و قسمت و غير آن، به زنى که او را نخواهد. و زن شحيح است بر آنکه حق خود را از نفقه و کسوه و قسمت و غيره را به زن ديگر بخشد.
اين هر دو جمله فعليه‌اند و محلى از اعراب ندارند، و لهذا ثانيه، مجالس اولى نيست، و غرض از ايراد اولى ترغيب است در مصالحه زوجين، و از ثانيه تمهيد عذر در مماکست، يعنى اگر زوجين با هم مماکست و مضايقه کنند، معذورند.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 596
پس بايد بعد از مصالحه حقد يکديگر را از خاطر خود قلع کنند که آن از نتايج طبيعت است، و امتناع خود از آن در نهايت عسرت باشد.
وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا: و اگر نيکوئى و احسان ورزيد، اى مکلفان، و بترسيد و بپرهيزيد از نشوز و اعراض و نقص حق و غير آن از امور منهيه و غير مشروعه، فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً: پس بدرستى که خداى تعالى هست به آنچه مى‌کنيد از احسان و خصومت دانا و بينا و آگاه به کمون امورات جزئى و کلى، صغير و کبير، سرّا و جهرا، کميت و کيفيت، و شما را جزا خواهد داد بر آن اعمال.
نکته: اقامه عالميت او به اعمال ايشان در مقام اثابت آنها، بر آن اعمال که به حسب حقيقت، جواب شرط است، از قبيل اقامه سبب است در مقام مسبب.
تنبيه: در آيه دلالت است بر آنکه جايز است که صلح واقع شود، به ترک قسمت، و عوض صلح منفعت باشد.