تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا کُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها کَالْمُعَلَّقَةِ وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ کانَ غَفُوراً رَحِيماً (129)
چون ذکر نشوز و صلح بين زوجين را فرمود، در عقب آن فوق استطاعت را که مکلف نيستند بيان مى‌فرمايد:
وَ لَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ: و هرگز نتوانيد اى کسانى که زياده
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 597
بر يک زن داريد، اينکه عدل ورزيد و راستى و سويّت نگاهداريد ميان زنان.
براى آنکه عدل حقيقى آنست که البته ميل واقع نشود، و ميلان طبع و قلب نسبت به زوجات، مساوى باشد و به هيچ وجه ميل طبيعت به يکى بيشتر نباشد نسبت به ديگرى، و اين متعذر است. وَ لَوْ حَرَصْتُمْ: و اگرچه حريص باشيد بر ارتکاب عدل و آنچه غايت جد و جهد شماست، در آن مرعى داريد که در تحت مملوک و مقدور شما خارج خواهد بود، و لهذا حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با آنکه در قسم ميان ازواج ملاحظه عدل مى‌فرمود، مى‌گفت: اللّهمّ هذا قسمتى فيما املک فلا تأخذنى فيما تملک و لا املک. «1» يعنى: بار خدايا اين قسمت من است در آنچه مالک آنم از صحبت و نفقه، پس مؤاخذه مکن مرا، و يا ملامت مفرما در آنچه تو مالک آنى و من مالک آن نيستم، يعنى در دوستى بعضى و ميل طبع نسبت به يکى دون ديگرى.
فَلا تَمِيلُوا کُلَّ الْمَيْلِ: پس ميل مکنيد تمام ميل، به ترک مستطلع وجود بر مرغوب عنها، يعنى ميل قلب را با ميل فعل يک جا جمع مکنيد، چه «ما لا يدرک کله لا يترک کله» اگر ميل غير اختيارى با ترک فعل اختيارى جمع نمائيد. فَتَذَرُوها کَالْمُعَلَّقَةِ: پس بگذاريد آن زن مرغوب عنها را مانند زنى که معلق است ميان آن که بيوه باشد يا شوهردار، يعنى نه او را شوهردار توان گفت به جهت عدم رعايت حقوق زوجيت، و نه اطلاق مطلقه بر او مى‌توان کرد به جهت وجود علاقه زوجيت بينهما. پس بين بين باشد. و در حديث آمده که:
من کان له مرئتان يميل مع احدهما جاء يوم القيمة و احد شقّيه مايل. «2» يعنى: هر که را دو زن باشد و او را ميلى به يکى دون ديگر باشد، در اداى حقوق واجبه مى‌آيد روز قيامت، و حال آن که نيمه تن او مايل به سمت پشت است.
وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا: و اگر به صلاح آريد آنچه تباه ساخته‌ايد از حقوق زنان
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 508 (به نقل از مجمع البيان)
«2» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 125.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 598
در زمان گذشته و بيانديشيد و بپرهيزيد از مثل اين عملها در زمان آينده، فَإِنَّ اللَّهَ کانَ غَفُوراً رَحِيماً: پس بدرستى که خداى متعال، هست آمرزنده گناهان ماضى را، مهربان است بر توفيق طاعت در مستقبل.
تبصره: در کنز آورده: اين آيه دلالت مى‌کند بر وجوب قسمت و تسويه ميان ايشان در قسمت بر سبيل اجمال و سنت شريفه مفصل. و موضع آنست به اين وجه که صاحب نکاح دايم، اگر صاحب زوجه واحده است، پس آن زن را يک شب مى‌رسد از چهار شب، و سه شب ديگر از زوج است، به هر جا که خواهد برود بيتوته کند. و اگر دو زن دارد، مر ايشان را دو شب است از چهار شب، و دو شب ديگر تعلق به زوج دارد. و اگر سه زن دارد، پس او را يکشب است و سه شب ديگر از زنان او. و اگر چهار زن دارد، هيچ شب براى او فاضل نخواهد بود.