تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَمْ يَکُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (137)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا: بدرستى که آن کسانى که ايمان آوردند به موسى، يعنى يهود، ثُمَّ کَفَرُوا: پس کافر شدند به پرستش گوساله، ثُمَّ آمَنُوا: پس ايمان آوردند و توبه کردند بعد از رجعت موسى، ثُمَّ کَفَرُوا: پس کافر شدند به عيسى عليه السّلام، ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً: پس افزودند و زياده کردند کفر را به انکار حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، يا آنکه مکرر ارتداد از ايشان صادر شد و بعد از آن اصرار و زياده گرداند به تمامى و تمادى کفر و دروغ. لَمْ يَکُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ: نيست خدا که بيامرزد ايشان را، چه مستبعد است آنها از کفر توبه کنند و به ايمان رجوع نمايند، زيرا قلوب ايشان به سبب جحود، زنگ گرفته و ابصارشان از ادراک حق تيره گشته است. نه آنکه مراد اين باشد که اگر ايشان به اخلاص ايمان آرند، حق تعالى قبول توبه ايشان نکند و ايشان را نيامرزد. يا آنکه هر کار به خاتمه آنست، و خداوند به خاطر سبق علمش به موجودات، اخبار فرموده که خواتيم امور آنها به کفر و طغيان است؛ لکن علم الهى، موجب حصول معلوم نيست، زيرا در خارج اين مطلب مسلم شده که علم به شى‌ء، سبب وقوع آن نمى‌شود، مثلا شخص علم دارد به مقدماتى چند که فلانى در اين کسب نفع يا ضرر خواهد کرد؛ آيا علم شخص، موجب حصول نفع يا ضرر او گرديده؟ چنين نخواهد بود، به همين طريق علم الهى به کفر و ايمان بندگان، سبب کفر و ايمان ايشان نيست؛ بلکه از مکتسبات و اختيار بنده است، و ترتب ثواب و عقاب بعد از تعلق علم به معلوم مى‌باشد.
حاصل آنکه حق تعالى اراده کننده اين نيست که بيامرزد ايشان را، نظر به سوء اختيار و باقى بودن به کفر، وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا: و نه هدايت نمايد ايشان
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 609
را راهى که به حق باشد، يعنى ايمان، بلکه ايشان را در وادى خذلان و ضلالت بگذارد، زيرا آنها بالاختيار کفر را بر ايمان و نجات را بر خذلان ترجيح دادند.
ديگر خداوند به قهر و اجبار هدايت نفرمايد، زيرا ايمان اجبارى، نقض غرض، و منافات با تکليف است. يا آنکه راه جنت را به آنها ننمايد لقوله: لا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ.
به حذف اسانيد از امام جعفر صادق عليه السّلام روايت شده در اين آيه شريفه که فرمود: نازل شد در حق اولى و دومى و سومى؛ ايمان آوردند به نبوت در اول امر، و کافر شدند وقتى که عرضه شد بر ايشان ولايت، زمانى که فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هر که من مولاى او هستم، پس على مولاى اوست. پس ايمان آوردند به بيعت کردن حضرت امير المؤمنين عليه السّلام، پس کافر شدند هنگامى که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رحلت نمود. پس قرار نکردند به بيعت، پس زياد کردند کفر را به گرفتن ايشان بيعت خود را از کسانى که بيعت با امير المؤمنين عليه السّلام نمودند. پس اين جماعت، باقى نماند براى ايشان از ايمان چيزى. «1»