تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کانَ لِلْکافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْکُمُ بَيْنَکُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (141)
بعد از آن در وصف منافقان و کافران مى‌فرمايد:
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ: اهل کفر و نفاق آن کسانيند که انتظار مى‌برند به شما، فَإِنْ کانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ: پس آنها که منتظر وقوع نکبتند به شما، اگر واقع شود شما را فتحى و نصرتى از جانب خدا، قالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ: گفتند منافقان مر شما را: آيا نبوديم با شما، و مددکارى و مساعدت نکرديم شما را.
پس سهم و قسمت ما را از غنيمت بدهيد. به اين تدليس، شريک در غنائم شوند. وَ إِنْ کانَ لِلْکافِرِينَ نَصِيبٌ: و اگر به عکس باشد مر کافران را بهره‌اى از حرب که غلبه بر مؤمنان باشد، قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْکُمْ: گفتند به کفار، آيا ما غالب و مستولى نبوديم بر شما و نمى‌توانستيم شما را بکشيم، يعنى قدرت بر قتل شما داشتيم، اما دست باز کشيده، شما را باقى گذارديم. وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ: و ممنوع ساختيم شما را از مؤمنان به آنکه سستى کرديم در نصرت آنها و سخنان گفتيم که شکسته دل شدند تا شما غالب شديد. پس ما را در غنائم خود شريک گردانيد. فَاللَّهُ يَحْکُمُ بَيْنَکُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ: پس خداى تعالى حکم فرمايد ميان شما، مؤمنان و کافران در روز قيامت که غير از ذات اقدس الهى کسى را دعوى حکومت نباشد، يعنى اگر در دنيا کفار را با مؤمنان دستى بوده باشد از قتل و قهر و نهب و اسر و غير آن از وجوه غلبه، اما در آخرت ايشان را آن غلبه نباشد. وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِينَ: و هرگز قرار ندهد خدا مر
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 615
کفار را، عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا: بر مؤمنان در روز قيامت حجتى که بدان ايشان را ملزم سازند، و يا در دنيا ندهد ايشان را بر مؤمنان دستى، به اين معنى که در حجت بر ايشان غالب شوند. و اصح آنست که اين در روز قيامت باشد، چنانچه مروى از على عليه السّلام و منقول از ابن عباس است. و بنابر آنکه در دنيا باشد، جبائى گفته: مى‌شايد که مراد به غلبه در قوه باشد، زيرا غلبه کفار از فعل خدا نيست، چه حق سبحانه فاعل قبيح نخواهد بود به خلاف غلبه و قوه اهل ايمان که به تأييد الهى است.
تبصره: آيه شريفه دليل است بر آنکه جايز نيست در شريعت اسلام، کفار را اعم از يهود و نصارى و مجوس و غيره از ساير ملل و نحل، متصدى و کارگزار امور مسلمانان گردند، زيرا اين سلطه است و جايز نخواهد بود، و حق تعالى کفار را بر مؤمنين سلطه قرار نداده. و اما آنچه در شريعت وارد شده از اجير شدن مسلمان براى کافر، مخالف آيه: وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا نيست، زيرا در صورت اشاره، کافر، سلطه و سلطنت بر مؤمن پيدا ننمايد، بلکه سلطه بر فعل مسلمان پيدا کند، و منافات نيست بين آنکه سلطه‌اى بر فعل مسلمان پيدا کند، لکن سلطه‌اى بر نفس مسلمان نخواهد داشت به مفاد آيه.