تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کانَ لِلْکافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْکُمُ بَيْنَکُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (141)
ترجمه
آنکسانيکه انتظار ميبرند بشما پس اگر باشد مر شما را فتحى از نزد خدا گويند آيا نبوديم ما با شما و اگر باشد مر کافرانرا بهره گويند آيا غالب نشديم ما بر رأى شما و باز نداشتيم شما را از تعرض مؤمنان پس خدا حکم مى‌کند ميان شما روز قيامت و هرگز قرار نميدهد خدا از براى کافران بر مؤمنان راهى.
تفسير
اهل نفاق منتظر بودند که اگر مسلمانان فتح نمايند بآنها بگويند ما داخل در سواد لشکر شما بوديم بايد سهم ما را از غنيمت بدهيد و اگر غلبه با کفار باشد بآنها بگويند ما شما را دلدارى داديم و اراده شما را قوى نموديم در مخالفت با اهل ايمان و ثبات قدم در کفر تا آنکه از تزلزل خاطر بيرون آمديد و غالب شد اراده مخالفت با آنها در شما بر اراده موافقت و باز داشتيم شما را از متابعت آنها يا از آنکه مرعوب و مقهور آنها شويد و آنها را از شما ترسانديم و ديده‌بان شما بوديم در ميان آنها پس سهم ما را از غنيمتى که بدست آورديد بايد بدهيد اگر چه واقعا فتح نکرده و حقيقتا غالب نشده بودند چون بهره اخروى نبرده فقط متاع فانى دنيوى بوده آنهم در مقابل و بال باقى اخروى و خدا حکم ميکند ميان اهل ايمان و آنانکه با آنها نفاق نمودند در روز قيامت بحق و آنانرا بسزاى اعمالشان ميرساند و قرار نداده است خدا از براى کافران بر مؤمنان راهى را در حجّت اگر چه غالب شوند بر آنها بقوّت و در عيون از حضرت رضا (ع) روايت نموده است که مراد از راه در اين آيه حجت است چون خداوند اخبار فرموده است از قتل کفار انبيا را بغير حق با آنکه راهى نداشتند بر آنها از طريق حجت دروغ گفتند کسانيکه قائل شدند بآنکه حسين بن على (ع) کشته نشده است و بآسمان عروج فرموده و حنظلة بن اسعد شامى را خداوند بصورت او در آورده و احتجاج باين آيه نموده‌اند و آنها کافر شدند براى تکذيبشان فرموده پيغمبر (ص) را که اخبار از شهادت او فرمود بخدا قسم آنحضرت کشته شد و کسيکه بهتر از او بود مانند امير المؤمنين و حسن بن على
جلد 2 صفحه 142
عليها السلام و هيچ يک از ما نيست مگر آنکه بشهادت خواهد رسيد منهم بخدا قسم بحيله آن حيله‌گر کشته مى‌شوم ميدانم اين امر را بعهديکه معهود است از پيغمبر خدا با من که جبرئيل بآنحضرت خبر داده است و اين فرمايش را در جواب کسى فرمود که نقل نمود عقيده بعضى از اهل کوفه را بآنچه ذکر شد و استدلال آنها را باين آيه بر آنکه مؤمن مغلوب کافر نميشود و اللّه اعلم و از اين روايت معلوم ميشود اخبار پيغمبر (ص) از شهادت امام حسين (ع) در صدر اسلام ضرورى بوده که منکر آنرا امام کافر خوانده است و ممکن است مراد نفى جعل حکم ظاهرى اعم از تکليفى و وضعى باشد يعنى خداوند مقرر نداشته است حکمى را که موجب استيلاء کفار بر مسلمين باشد لذا فقهاء رضوان اللّه عليهم بذيل اين آيه در ابواب فقهيه در اين قبيل موارد تمسک فرموده‌اند ولى انصاف آنستکه مناسب با حکومت الهى در روز قيامت همان حجت است که در مقام فصل خصومت و حکم ميان دو طرف اقامه ميشود و اراده اعم از حجت و حکم ظاهرى خلاف ظاهر است.