اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِين‌َ يَتَرَبَّصُون‌َ بِکُم فَإِن کان‌َ لَکُم فَتح‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ قالُوا أَ لَم نَکُن مَعَکُم وَ إِن کان‌َ لِلکافِرِين‌َ نَصِيب‌ٌ قالُوا أَ لَم نَستَحوِذ عَلَيکُم وَ نَمنَعکُم مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ فَاللّه‌ُ يَحکُم‌ُ بَينَکُم يَوم‌َ القِيامَةِ وَ لَن يَجعَل‌َ اللّه‌ُ لِلکافِرِين‌َ عَلَي المُؤمِنِين‌َ سَبِيلاً (141)
منافقين کساني هستند که انتظار ميکشند ببينند کار شما با کفار در جهاد بکجا ميکشد اگر فتح و ظفر نصيب شما شد ميگويند مگر ما هم با شما نبوديم و در غنائم و فوائد بايد با شما شريک باشيم و اگر براي کفار نصيبي از فتح باشد بآنها ميگويند مگر ما نبوديم که اطراف شما را داشتيم و نميگذارديم مؤمنين بر شما غالب شوند پس بدانند که خداوند بين آنها در قيامت حکم خواهد فرمود و هرگز خدا براي کفار سبيلي و راهي بر مؤمنين قرار نداده.
الَّذِين‌َ يَتَرَبَّصُون‌َ بِکُم منافق کسي را گويند که دو رو باشد نزد مؤمنين اظهار ايمان ميکند و بظاهر ايمان عمل ميکند مثل نماز و روزه و حج و امثال اينها و نزد کفار اظهار کفر ميکند و آنها را خبر ميکنند از مقاصد مؤمنين و اينها بين و بين مشي ميکنند و انتظار ميکشند ببينند کار اسلام و کفر بکجا ميکشد اگر
جلد 6 - صفحه 245
اسلام پيشرفت کرد اينها هم جزو مسلمين هستند و از منافع اسلام بهره‌مند ميشوند و اگر کفر پيشرفت کند با آنها شرکت ميکنند لذا ميفرمايد فَإِن کان‌َ لَکُم فَتح‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ قالُوا أَ لَم نَکُن مَعَکُم و تعبير بمن اللّه براي اينست که فتوحات اسلامي تمام بنصرت الهي است و الّا با قلّة مسلمين و فقر آنها و کمي اسلحه آنها تا اعانت و کمک الهي و فرستادن ملائکه براي اعانت آنها نباشد ممکن نيست پيشرفت آنها وَ إِن کان‌َ لِلکافِرِين‌َ نَصِيب‌ٌ تعبير بنصيب براي اينست که في الجمله دولتي از آنها ظاهر شود و الّا غلبه و فتح براي آنها نيست و خداوند آنها را منکوب و مغلوب ميفرمايد حسب الوعده که بمؤمنين داده در آيات بسياري چنانچه قبلا بيان شده قالُوا أَ لَم نَستَحوِذ عَلَيکُم استحوذ از ماده حوذ بمعني غلبه و استعلاء و از اينکه باب است قوله تعالي استَحوَذَ عَلَيهِم‌ُ الشَّيطان‌ُ مجادله آيه 19، يعني استعلاء پيدا کرد بر آنها و در اينجا مراد اينکه است که اطراف شما را داشتيم و نميگذارديم که مسلمين شما را بقتل برسانند وَ نَمنَعکُم مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ يعني مانع شديم از مؤمنين که بر شما غالب شوند، و از اينکه آيه استفاده ميشود که وجود منافقين در ميدان حرب جز ضرر بر اسلام و مسلمين نفعي ندارد اعانت مسلمين نميکنند و از منافع آنها بهره‌مند ميشوند و اگر ضرري بمسلمين وارد شد از خود دفع ميکنند و با کفار سازش ميکنند لذا عقوبت آنها فرداي قيامت از تمام کفار سخت‌تر است از اينکه جهت ميفرمايد فَاللّه‌ُ يَحکُم‌ُ بَينَکُم يَوم‌َ القِيامَةِ مؤمن و کافر و منافق هر کدام بسزاي خود خواهند رسيد در محکمه عدل الهي.
وَ لَن يَجعَل‌َ اللّه‌ُ لِلکافِرِين‌َ عَلَي المُؤمِنِين‌َ سَبِيلًا بعضي گفتند سبيل بمعني حجة است يعني کفار حجتي بر مؤمنين ندارند و بعضي گفتند مراد يوم القيمة است که راهي پيدا نميکنند و عذري براي آنها نيست نسبت بمؤمنين و بعضي مراد غلبه کفار است بر مؤمنين و تمام اينکه اقوال مدرکي ندارد و آنچه مستفاد از ظاهر آيه
جلد 6 - صفحه 246
است که نکره در سياق نفي افاده عموم دارد مطلق سبيل را ميگيرد لکن مفاد جعل جعل تکويني نيست زيرا هم مخالف حس‌ّ است بسا کفار غلبه پيدا ميکنند و مخالف با نفس آيه است که ميفرمايد وَ إِن کان‌َ لِلکافِرِين‌َ نَصِيب‌ٌ بل المراد جعل تشريعي است که هيچ گونه حقّي خداوند بکفار نداده نه در دنيا و نه در آخرت و هر چه ظلم و اذيت نسبت بمؤمنين نمودند مسئول و معاقب خواهند بود هم عقوبات دنيوي و هم اخروي.