تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بَلى مَنْ کَسَبَ سَيِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (81)
ترجمه
آرى هر کس کسب کند گناهى را و احاطه نمايد بر او خطاى او پس آنگروه اهل آتشند آنان در آن جاويدانند..
تفسير
خطيئات بصيغه جمع نيز قرائت شده است يعنى مستولى شد بر او و شامل شد تمام احوال او را تا گشت صاحب معصيت مانند کسيکه غرق شود در درياى گناه که خالى نباشد هيچ يک از جهات شش‌گانه‌اش از معصيت و در تفسير امام (ع) است که گناه محيط بشخص عبارت از آنستکه صاحب گناه را از تمام دين خارج نمايد و بيرون آورد او را از ولايت خداوند و ايمن نمايد او را از غضب خدا و آن شرک بخداوند است و کفر باو است و به نبوت محمد (ص) و ولايت على (ع) و جانشينان او و هر يک از اينها گناهى است که احاطه ميکند بر او يعنى باعمالش پس باطل ميکند اعمال او را و از بين ميبرد و گفته شده است تحقيق اين امر چنانست که همانا کسيکه گناهى از او سر زند و توبه نکند ميکشاند آن گناه او را بمعاودت در مثل خود و فرو رفتن در او و ارتکاب بزرگتر از آن تا مستولى شود بر او گناهان و تصرف نمايد مجامع قلبش را پس ميگردد بالطبع مايل بمعصيت و نيکو ميداند آنرا و اعتقاد پيدا ميکند که لذتى نيست در غير معصيت و دشمن ميدارد کسيرا که منع کند او را از گناه و تکذيب ميکند کسيرا که نصيحت نمايد او را در ترک گناه چنانچه خداوند فرموده پس بود عاقبت آنانکه کار بد کردند آنکه تکذيب کردند آيات الهى را پس آنانکه اين گناه محيط را مرتکب شدند اهل آتشند دائما چون نيت آنها اين بود که اگر هميشه در دنيا باشند معصيت خدا را نمايند هميشه پس به نيت‌هاى خودشان مخلد در آتش شدند اين علت خلود را در کافى از حضرت صادق (ع) هم نقل نموده و در توحيد از حضرت کاظم (ع) نقل نموده که در آتش مخلد
جلد 1 صفحه 120
نميکند خداوند مگر اهل کفر و انکار و اهل ضلال و شرک را و در کافى از امام باقر يا صادق عليهما السلام نقل نموده که وقتى که انکار امامت امير المؤمنين (ع) را نمودند اهل آتشند و آنان در آن جاويدانند و در نفحات روايت فرموده که چون آن مدت متصور آنها تمام شد موکلان جهنم بآنها ميگويند اى دشمنان خدا آن مدت تمام شد و عذاب شما تمام نشد يقين کنيد که مخلديد گويا تا آنوقت شک آنها باقى ميماند پناه ميبريم بخداوند از اثر جهالت و شک و بى‌اعتنائى بامر آخرت.
تحقيق دقيق بدانکه حکما قاعده را تأسيس نموده‌اند که قسر دوام ندارد يعنى چيزيکه مخالف طبع باشد جاويد نميماند و بايد بالاخره هر چيز باصل خود رجوع نمايد و الا اهمال در طبايع لازم آيد و باين سبب جمعى از آنها انکار خلود در عذاب را نموده‌اند و گفته‌اند کفار در آتش هستند ولى معذب نميباشند بلکه بعضى از عرفاء گفته‌اند براى آنها عذاب عذب ميشود بطوريکه اگر نسيم بهشت بر آنها بوزد بدشان ميآيد مانند جعل که از بوى گل متأذى ميشود و با بوى سرگين خوش است و شيخ اعرابى در فصوص گفته اما اهل آتش مئالشان به نعيم است لکن در آتش و بر آنها برد و سلام است و در جاى ديگر گفته ثنا بصدق وعد است نه وعيد بلکه ثنا بتجاوز و گذشت است و گفته است خدا فرموده من تخلف از وعده خود نميکنم نفرموده تخلف از وعده و وعيد خود نمينمايم چون وعده غالبا در خير استعمال ميشود و وعيد مخصوص بشرّ است بلکه فرموده از سيئات ميگذرم و بعضى تأييد نموده‌اند از او بروايت شيخ صدوق ره در کتاب توحيد از حضرت صادق که کسيکه وعده داد خدا او را که ثواب دهد بر عملى آن منجز است بر خدا و کسيکه از خداوند باو وعيدى رسيده باشد بر عملى که عقاب کند او را خداوند در آن مختار است و در فتوحات گفته خداوند ارحم الراحمين است ما راضى نميشويم که کسى را دائما عذاب کنيم خداوند از ما به بندگانش مهربانتر است بطريق اولى راضى نميشود و معطى کمال احق است بآن ميخواهد اشاره نمايد بآنکه يک جزء از صد جزء رحمت حق است که بتمام اهل عالم از اولين تا آخرين قسمت شده و حيوانات هم از آن سهم برده‌اند و اگر کسى يک عمر نافرمانى نمايد ما را، ما راضى نميشويم بيش از يکعمر او را عذاب کنيم پس چگونه حق راضى ميشود هميشه او را عذاب فرمايد
جلد 1 صفحه 121
و صدر المتالهين فرموده رحمت الهى وسعت دارد بر هر شى‌ء و عذاب الهى بهر کس خواسته باشد ميرسد و از براى هر موجودى نهايتى است که بايد بآن برسد و وجود اشقيا هم لازم است و الا نظم عالم بهم ميخورد و هر شى‌ء وقتى بغايت خود رسيد ملائم با او است و همه موجودات مظاهر اسماء و صفات الهى هستند هو اللّه الرحمن الرحيم العزيز القهار و در حديث است که اگر شما گناه نميکرديد خداوند شما را ميبرد و و قومى ميآفريد که گناه کنند و استغفار نمايند پس خداوند آنها را بيامرزد و در حديث وارد شده که آخر کسيکه شفاعت ميکند ارحم الراحمين است ولى انصاف آنستکه هيچيک از اين ادله برابرى با ظواهر ادله خلود نمى‌نمايد که دلالت بر خلود در عذاب دارد اگرچه در اين آيه تصريح بعذاب نشده و از اين قبيل است موارد ديگرى که تهديد بذکر آتش شده است ولى معلوم است که تهديد نميشود مگر بآتشى که عذاب باشد و آتشيکه عذب باشد قابل تهديد بآن نيست چنانچه يهود هم که ميگفتند ما چند روزى بيشتر در آتش نيستيم مقصودشان اين بود که ما چند روزى بيشتر معذب نيستيم و خدا هم که در اين آيه ميخواهد ادعاى آنها را رد نمايد بايد بفرمايد خير هميشه معذبيد و الا اگر مطابق حضرات بخواهد بفرمايد که مدتى معذبيد در آتش و بعد برد و سلام و عذب ميشود که بر وفق ادعاء آنها حکم کرده و سوق آيه دلالت دارد بر آنکه ملاک تجرى آنها را ميخواهد نفى فرمايد نه صرف مقاله آنانرا، علاوه بر اينها آيات و اخبار صريحه در عذاب دائم هم هست که انشاء اللّه تعالى در موقع خود بيان ميشود و اينکه گفته‌اند ثناء بصدق است در وعد نه وعيد بلکه بتجاوز است در وعيد بنظر حقير بيوجه است زيرا ثناء بصدق است مطلقا چه وعد باشد چه وعيد و منافات با تجاوز هم ندارد مگر ممکن است تصور نمود العياذ باللّه خداوند دروغ بگويد بلى اگر بفرمايد چنين عملى از هر کس صادر شود استحقاق چنين عقوبتى دارد يا جزايش اين است چنانچه در باب قتل نفس فرموده ممکن است عفو فرمايد ولى اگر بفرمايد چنين عقاب را مينمايم البته خواهد فرمود چنانچه ظاهر اين ادله است و اينکه خداوند فرموده من تخلف از وعده خود نميکنم و لفظ وعيد را اضافه نفرموده است براى آنستکه وعد اعم است از وعده خير و شر نه براى آنستکه وعد اختصاص بخير دارد چنانچه
جلد 1 صفحه 122
از مراجعه بموارد استعمال آن بدست ميآيد و در لغت تصريح بتعميم شده است نهايت آنکه وقتى مقابل با وعيد ذکر شود در خير استعمال ميشود مانند فقير و مسکين که گفته اند وقتى مجتمع شوند متفرق ميشوند و وقتى متفرق شوند مجتمع ميگردند چنانچه در فارسى خوردن اعم است از اکل و شرب، لذا منوچهرى گفته اسبى که صفيرش نزنى مى نخورد آب نه ما کم از اسبيم و نه مى کمتر از آبست، ولى اگر با آشاميدن مقارن در ذکر شود بمعنى اکل است گويا خود ابن اعرابى هم ميداند لذا ميگويد بيشتر در خير استعمال ميشود نهايت آنکه اظهار حق برايش صرفه ندارد و در اصول ثابت شده است که مطلق بمقدمات حکمت دلالت بر عموم مينمايد و شيخ استاد ما ره آن مقدمات را هم لازم نميداند و اينکه گفته خداوند ارحم الراحمين است صحيح است ولى اشد المعاقبين هم هست و اينکه رحمت ما ذره از رحمت او است متين است ولى غضب ما هم رشحه از غضب او است و اما اگر کسى يک عمر معصيت ما را کند ما يک عمر بيشتر او را عقاب نميکنيم براى آنستکه اگر کسى يک عمر اطاعت ما را هم بنمايد ما يک عمر بيشتر باو احسان نميکنيم حاصل آنکه ما همه چيزمان محدود است و همه چيز حق نامحدود و افعال خدا را بافعال ما نميتوان قياس نمود بعلاوه افعال ما مانند افعال حق متقن و متين نيست ما ممکن است بدون استحقاق هم تفضل و ترحمى نمائيم ولى خداوند تفضلش هم بايد بمستحق تفضل برسد لذا قبلا متذکر شدم که بايد استحقاق و قابليت شفاعت و تفضل را هم در دنيا تحصيل نمود کفار چون کفران نعم نامتناهى حق را نموده‌اند استحقاق عقوبت نامتناهى را پيدا کرده‌اند و گناه بتمام مجامع قلب و مراتب وجود آنها احاطه نموده است جائى براى تفضل نسبت بآنها باقى نمانده و زنگار کفر قابليت افاضه را از آنها سلب کرده ولى شيعيان چون اعتقادشان حق است اگر معصيت کار هم باشند باز هم محلى براى تفضل دارند و روزنه از قلبشان براى استفاضه باز است و گناه احاطه تامه بآنها ننموده لذا ببرکت ائمه اطهار که همه چيزشان را در راه محبت خدا صرف نمودند مشمول فضل الهى ميشوند اگرچه استحقاق عذاب دائم را هم براى کفران نعم نامتناهى پيدا کرده باشند با آنکه قصد ندارند هميشه معصيت نمايند و اهل خلاف با کفار شريکند در استحقاق عذاب براى کفران بزرگترين
جلد 1 صفحه 123
نعم الهى که ولايت است و عدم قابليت تفضل براى تسخير شيطان تمام مملکت وجودشان را و اعراض از اهل بيت عصمت و بمنع ايشان از حقشان و ممتنع شدن خلق بتبع از منافع کامله آنذوات مقدسه و رضاى آنها بفعل پيشينيانشان پس خداوند بايد بمقتضاى عدلش با آنها رفتار فرمايد و مخلد در آتش باشند و در اينمقام شيخ اعرابى حرف ديگرى هم زده و آن آنستکه اصحاب شى‌ء بمأنوسين با شي‌ء اطلاق ميشود بنابر اين آيه دلالت دارد بر آنکه آنها با آتش خوشند و چون بترهات قلندرانه اشبه بود از مقالات عالمانه، حقير ذکر نکردم گويا خداوند ميخواهد بيان خوشى آنها را بفرمايد و اينکه فعلا اشاره نمودم براى آن بود که بدانيد علم و عرفان جز با توسل بباب علم و معرفت براى کسى حاصل نميشود اما روايت صدوق ره هم دلالت بر عدم خلود نميکند زيرا فرمودند نسبت بوعيد اختيار با خدا است و واجب نيست ما هم از اينجهت قبول داريم که ممکن است عفو فرمايد ولى در مورد قابل و در جائيکه نفرموده باشد عقاب ميکنم که ظاهرش آنستکه عفو نمى‌کنم و چون صادق است لا بد عفو نميفرمايد بلکه در جائيکه فرموده باشد جزاى چنين عملى چنين عقابى است چنانچه بيان شد حضرات ميخواهند بگويند محال است عقاب دائم اين خلاف ظاهر اين روايت است که اگر بخواهد ميکند و اگر نخواهد نميکند بلکه ظاهر روايت بنظر حقير بيان سبقت رحمت بر غضب است امام ميخواهد بفرمايد وعد با وعيد اجمالا تفاوت دارد آن همه جا منجز است و اين گاهى در مورد قابل عفو ميشود پس دائره رحمت اوسع است از دائره غضب و اما جواب فرمايشات صدر المتالهين آنستکه وسعت رحمت بر هر شى‌ء بمعنى وسعت رحمت رحمانيه است بر کائنات و نسبت بمؤمن و کافر يکسان است و رحمت رحيميه مخصوص است باهل ايمان چنانچه در شرح بسمله ذکر شد و چون رحمت قدر مشترک است اشکالى ندارد و رسيدن هر شى‌ء بغايت خود مفاد کلمه استرجاع است و مربوط بعدم دوام قسر نيست و بودن موجودات مظاهر اسماء و صفات الهى مؤکد دوام است و اگر وجود اشقيا نباشد نظم دنيا بهم نميخورد بلکه نظم کامل وقتى است که همه مردم خوب باشند چنانچه بعد از ظهور ولى عصر انشاء اللّه اينطور خواهد شد و اينکه خداوند خلق ميفرمايد قومى را که گناه کنند براى آنستکه غفاريتش ظاهر شود نه آنکه
جلد 1 صفحه 124
آنها را مجبور بگناه نمايد العياذ باللّه و الا نبايد عذاب کند و اگر هم نکند استغفار ايشان و مغفرت خداوند آنها را معنى ندارد و آخر کسيکه شفاعت ميکند ارحم الراحمين است بر فرض صحت چون مراد از شفاعت عفو است لا بد به اين معنى است که شفاعت شفعا منتهى بعفو او ميشود و دلالت بر مقصود ايشان ندارد فقط باقى ميماند قاعده عدم دوام قسر که گمان ميکنم مراد ايشان از وصول هر شى‌ء بغايت خود و ملائمت آن با او همان اصل است که از اصول مسلمه حضرات است که ما در اين کتاب بناء بر تعرض اين قواعد و خدشه در آنها را نداريم لذا اجمالا عرض ميکنم اين قاعده و ساير قواعدشان از قبيل عدم جواز امساک فيض بر مبدء فياض و عدم جواز فصل بين علت و معلول و عدم جواز صدور واحد از کثير و کثير از واحد و عدم جواز انقطاع فيض و عدم جواز خلأ و عدم جواز خرق و التيام در افلاک و ترکب جسم از هيولى و و صورت و تناهى ابعاد و قاعده امکان اشرف و بسيط الحقيقة کل الاشياء و وجوب ادوار و اکوار و غير اينها از قواعديکه اثباتش احتياج بمقدمات کثيره دقيقه عقليه دارد که خطا در آنها زياد است بطوريکه مانع از وثوق بدليل ميشود و انسان احتمال ميدهد يکى از آنها خطا باشد و تشخيص نميدهد کدام است يا بمجرد ادعا و بقول خودشان بذوق التاله اثبات نموده‌اند هيچکدام براى نتايجى که از آنها گرفته‌اند چندان اطمينان بخش نيست که موجب تصرف در ظواهر ادله قطعيه شرعيه شود لذا بسيارى از اين اصول را حضرات متکلمين مخصوصا علامه حلى عليه الرحمه به بيان اوفى رد فرموده و بعضى‌ها را هم حکماء اروپا بر طبق کشفيات جديده منکر شده‌اند و ميگويند خلافش را حس نموده‌اند و ما بگفته هيچيک از علماء جديد و قديم دست از ظواهر اخبار و آثار ائمه اطهار برنميداريم مگر با برهان واضحى که علم قطعى از آنحاصل شود که در اينصورت ناچار تأويلى در آنها مينمائيم آنهم بقدر ضرورت مثلا در همين موضوع بر فرض تسلم قاعده عدم دوام قسر ميگوئيم مخلد در نار و عذابند ولى ادراک معذب بودن خود را نمينمايند چون بعد از سالهاى متمادى سوختن و مأيوس شدن از رحمت و بسته شدن در بهشت و جهنم و کشته شدن مرگ ناچار تن بقضاى الهى ميدهند و انس ميگيرند مانند کسيکه از اول عمر محبوس و معذب باعمال شاقه باشد
جلد 1 صفحه 125
و مأيوس از خلاصى شود البته آنشدت اول را ندارد و مانند کسانيکه خو کرده‌اند بصفات ذميمه و اعمال قبيحه مانند بخل و حسد و حب رياست و نظر بازى و شهوت رانى و امثال اينها و ملتفت نيستند چقدر از اين اخلاق و اعمال در عذابند بلکه بخيال خودشان لذت ميبرند در صورتى که بيچاره بزحمت زياد مالى جمع نموده و نخورده و بکسى نداده و ببدترين انحاء اعاشه گذران نموده و همه مردم حتى اهل بيت و دوستان و همسايگان خود را متنفر از خود نموده و بالاخره يا ظالمى مالش را برده يا سارقى دزديده يا سوخته يا غرق شده يا مرده و ديگرى خورده و خودش در عذاب و زحمت بوده ولى ملتفت نبوده و بيچاره حسود در آتش حسد ميسوزد و ميسازد و خودش را بخطرات مياندازد که ديگرى را مانند خود کند و موفق نميشود و چون ملائم با طبع او است ملتفت نيست که اين عذاب از حسد است بايد او را از خود دور کند همچنين طالب رياست ممکن است خودش و دنيائى را آتش بزند و بسوزاند و ملتفت نباشد ميسوزد و ادراک عذاب خود را نکند چنانچه در اين زمان ميبينيم چند نفر رياست طلب عالمى را ويران نموده‌اند و بواسطه حب غلبه ادراک نميکنند که چه بر سر خودشان و اهل عالم آورده و ميآورند و کسانيکه عادت بنظر بازى و تعدى بناموس مردم نموده‌اند دائما در عذابند هر کس را مى‌بينند ميخواهند و ميسر براى آنها نميشود نه لذت از آسايش ميبرند نه لذت از صحبت نه از علم نه از عبادت شبها تا صبح نميخوابند و اغلب در کوچه و خيابان ويلان و سرگردانند و بهزار مرض مبتلا ميشوند و عذاب الهى را در دنيا و آخرت مى‌چشند ولى چون ملائم با طبعشان است ادراک نميکنند حتى روايت دارد اينها در جهنم هم مشغول بنظر بازى هستند يعنى زنان زانيه و مردان زناکار وقتى مقابل با يکديگر ميشوند پناه ميبريم بخدا به بينيد اين صفات و ملکات رذيله وقتى در نفس رسوخ پيدا کرد تا کجا با انسان همراه است تا ميتوانيد نگذاريد اين صفات ملکه شود و با مراجعه باهلش يعنى اطباء روحانى معالجه کنيد تا موفق بتصفيه و بازگشت بحق شويد بنابراين آنها در آنجا هم معلوم ميشود از اين عمل لذّت ميبرند با آنکه معذّبند چنانچه در دنيا هم حالشان همين بود پس ميتوان گفت عذاب دائم است اگرچه ادراک نيست ولى حق همانستکه عذاب دائم
جلد 1 صفحه 126
است و ادراک هم ميکنند چون با عدم ادراک عذاب حقيقى نيست و اللّه اعلم.