تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کانَ اللَّهُ شاکِراً عَلِيماً (147)
بعد از آن خطاب به اهل نفاق که تائب و مؤمن شده باشند و اصلاح نيات و اعمال کرده‌اند، مى‌فرمايد:
ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِکُمْ: چرا عذاب فرمايد شما را خداوند، يعنى البته عذاب نکند و احتياج ندارد به عذاب شما، براى تشفى غيظى يا جلب نفعى يا دفع ضررى. منزّه است ذات احديّت الهى از احتياج و عوارض، و عقاب فرمايد مصر بر کفر را، زيرا اصرارش مانند مزمن شدن مرض است. به سبب عدم پرهيز، و عاقبت چنين مريضى، هلاکت باشد شما را. إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ: اگر شکر گوئيد بر نعم او و تصديق نمائيد به وحدانيّت ذات اقدس او از روى تحقيق.
خلاصه معنى آنکه: عذاب نمودن حق تعالى شما را، نه به جهت استيفاى غيظ او يا دفع ضرر از او يا استجلاب نفع به او مى‌باشد، زيرا ذات اقدس ذو الجلال غنى متعالى است از نفع و ضرر. و در بعضى ادعيه مأثوره از ائمه هدى واقع شده که: سبحان من لا يزيده طاعة المطيعين و لا ينقصه معصية العاصين. «1» پس اينکه مصرّ به کفر را معاف مى‌سازد، به جهت آنست که اصرار دارد، و بر آن، مانند سوء مزاجى است که مؤدى به مرضى شود، و چون آن زايل شود به ايمان و شکر، او از آن برى و از تبعه آن خلاص باشد. بعد از آن بر سبيل تشکر، به شکرگزارى آن مى‌شود و بعد امعان نظر مى‌نمايد و منعم را مى‌شناسد و ايمان به او مى‌آورد. وَ کانَ اللَّهُ شاکِراً عَلِيماً: و هست خداى تعالى ثواب دهنده شاکران، دانا به حقوق و شکر ايمان.
تنبيه: شکر در نعمت، ثناست به ازاى نعمتهاى او؛ و قيام شکر به سه چيز
«1» منهج الصادقين، جلد 1، صفحات 138 و 139.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 626
است: اول- معرفت منعم که آفاق و انفس مشتمل بر آنست. دوم- تشکر و شادمانى به وصول آن نعمتها به او. سوم- جهد نمودن در تحصيل رضاى منعم به قدر امکان و استطاعت، و آن به محبت او باشد در باطن، و ثناى او و تعظيم او بر وجهى که لايق باشد در قول و سعى در قيام به آنچه بايد نمود از مکافات طاعت با اعتراف به عجز و قصور.
در جامع الاخبار- قال الصادق عليه السّلام: انّ اللّه تعالى انعم على قوم بالمواهب و لم يشکروا فصارت عليهم وبالا و ابتلى قوما بالمصائب فصبروا فصارت عليهم نعمة. فرمود حضرت صادق عليه السّلام: بدرستى که خداى تعالى انعام فرمايد قومى را به مواهب، و شکر نمى‌کنند بر آن نعم؛ پس مى‌گردد وبال. و مبتلا سازد قومى را به مصائب، پس صبر کردند، پس گرديد بر ايشان نعم.
و قيل: الشّکر قيد الموجود و صيد المفقود.
و قيل: الشّکر قيد للنّعمة الحاضرة و صيد للنّعمة الغائبة.
بعضى گفته‌اند: شکر سبب قيد موجود و صيد مفقود است. و مراد از شکر، بذل و صرف عبد است نعمت را در آنچه خدا آن را براى او مقرر فرموده، مثلا شکر نعمت زبان، ثنا و تحميد الهى و طلب خير براى مؤمنين و احتراز از سخن لغو و حرام است. و ايضا شکر نعمت چشم، نظر در صنع و کلام الهى و بستن از منهيات است. و ايضا شکر نعمت گوش، شنيدن مواعظ و آيات الهى، و اعراض از آنچه حرام مى‌باشد. و همچنين ساير اعضا و جوارح و قواى ظاهريه و باطنيه کلا.