تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَ کانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (148)
شأن نزول: مروى است که جمعى را شخصى ضيافت نمود و طعامى نزد آنها حاضر نساخت. ايشان هر جا که مى‌رسيدند، از بى‌مروتى او حکايت مى‌کردند
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 627
و مردم ايشان را بر اين عتاب مى‌کردند. آيه شريفه در عذر آن قوم نازل شد:
لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ: دوست نمى‌دارد خدا، آشکار کردن را به بدى از گفتار، إِلَّا مَنْ ظُلِمَ: مگر آشکار کردن کسى را که بر او ظلم کرده باشند، يعنى دعا کردن او بر ظالم و اظهار تظلم نمودن از دست او و جهر به سوء اعم از غيبت و بهتان است، چه آن شامل جميع مذمت، خواه مطابق با واقع باشد يا نه.
در مجمع فرمايد: در معنى آيه چند قول است:
اول- از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که حق تعالى ستم و ظلم دوست ندارد، مگر از کسى که مظلوم باشد در دين، که او را جايز است انتقام کشد از آن ظالم، در وقت فرصت؛ و او را به فعل و قول ايذا رساند. و نظير اينست که و انتصروا من بعد ما ظلموا.
دوم- ابن عباس گويد: معنى آنست که دوست ندارد خدا آنکه جهرا دعائى کنيد بر کسى، مگر بر آن کسى که ظلم کرده باشد، يعنى در اين صورت مظلوم را جايز است که دعاى بد کند. و منه قول قتاده: يکره رفع الصّوت بما يسوء الغير الّا المظلوم يدعو على من ظلمه.
سوم- مجاهد گويد: مراد اينست که دوست نمى‌دارد خدا که احدى احدى را مذمت کند و شکايت او نمايد و به بدى نام او برد، مگر که مظلوم باشد، چه جايز است او را شکايت و اظهار مراد و به بدى نام او را ذکر کند و ظلم او را بر مردم ظاهر سازد تا مردمان از او بر حذر باشند.
در خبر است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به مردى گذشت که با کسى خصومت مى‌کرد و بر او سفاهت مى‌نمود و آن مرد مى‌گفت: حسبى اللّه. رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: ابدء من نفسک عذرا فاذا عجزت فقل حسبى اللّه. يعنى: اول از خويشتن اظهار عذر کن، و آنگاه که عاجز شوى بگو «حسبى اللّه».
و امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: سنگ را از همانجا که آمده باشد،
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 628
باز فرست که شر را جز به شر دفع نتوان کرد. «1» وَ کانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً: و خداى تعالى شنوا است اقوال بندگان و جهر به سوء را، و دانا به افعال ايشان، و صدق صادق و کذب کاذب. پس مجازات فرمايد هر يک را به عمل او از خير و شر. در اين آيه دلالتى است مفهوما که اگر هر آينه کسى آشکارا اظهار فسق کند و انديشه ندارد، يعنى متجاهر به فسق، اظهار همان فسق او و غيبت او در آن عيبى ندارد براى تنبيه ديگران و احتراز از او، لکن غيبت او در صفتى ديگر يا افشاى معصيت نهانى، جايز نيست.