تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ کِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَکْبَرَ مِنْ ذلِکَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِکَ وَ آتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (153)
شأن نزول: احبار يهود مثل کعب بن اشرف و فنحاص بن عاذورا و غيره خدمت پيغمبر آمده، گفتند: اگر راست مى‌گوئى که پيغمبرى، به يک بار کتابى بيار، چنان که به موسى عليه السّلام آمد، آيه شريفه نازل شد:
يَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتابِ: سؤال مى‌کنند تو را اهل کتاب، أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ کِتاباً مِنَ السَّماءِ: آنکه فرود آورى بر ايشان به يکبار، کتابى از آسمان مثل تورات موسى عليه السّلام، يا کتابى نوشته به خط سماوى، چون الواح موسى. يا کتابى که ما معاينه ببينيم نازل مى‌شود. يا به نام ما هر يک، بيار نوشته باشد که تو رسول خدائى. چون اين سؤالات از روى تعنت بود، سمت اجابت نيافت و حق تعالى براى تسليه خاطر عاطر آن حضرت فرمود که: اى پيغمبر ملول و
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 634
غمگين مشو از سؤال قوم، فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَکْبَرَ مِنْ ذلِکَ: پس بدرستى که بنى اسرائيل که اين جماعت از ايشانند، درخواست نمودند از موسى عليه السّلام، بزرگتر از اين سؤال را، و اين سؤال اگرچه از آباى خود ايشان صادر شده بود، لکن اسناد به آنها جهت آنست که آخذ مذهب آباى خود بودند و تابع آن؛ و حقيقت معنى آنست که عرق ايشان راسخ است در اين سؤال، و اقتراح اين امر مى‌کنند از تو، از جهالت آنها نيست، بلکه ظهور آن از آباى ايشان شده است، در وقتى که کلام الهى را شنيدند. فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً:
پس گفتند اى موسى بنما به ما خدا را در حالتى که معاينه کنندگان باشيم او را به عيان و آشکار، فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ: پس فرا گرفت ايشان را صاعقه‌اى، و آتشى از آسمان آمد و همه ايشان را بسوخت به سبب ظلم آنها، يعنى تعنت ايشان به سؤال محال، که طلب رؤيت باشد.
خلاصه واقعه آنکه: چون حق تعالى با موسى عليه السّلام سخن فرمود و او را کليم خود گردانيد، موسى عليه السّلام برگشت به سوى قوم و آنها را خبر داد که حق تعالى با من تکلم فرمود و مرا مقرب خود گردانيد. گفتند: ما ايمان نمى‌آوريم به آنچه مى‌گوئى، تا سخن خدا را بشنويم. و آنها هفتصد هزار بودند. از ميان آنها هفتاد هزار نفر، و از آنها هفت هزار، و از آنها هفتاد نفر اختيار و به طور سينا برد. آنها را در دامنه کوه نگاه داشت و خود بالاى کوه رفت. از خدا خواست که با او سخن فرمايد، چنانچه آن هفتاد نفر بشنوند. پس خلق کلام شد و از چهار جانب به يکدفعه شنيدند تا بدانند کلام خداست، زيرا اگر کلام ديگرى بود، از يک جهت شنيده مى‌شد. آن هفتاد نفر از روى لجاجت گفتند: ما ايمان نمى‌آوريم که اين سخن خدا باشد، تا او را به آشکار ببينيم. چون اين سخن عظيم و گستاخى بزرگ از ايشان صادر شد به تکبر و طغيان، خداوند صاعقه‌اى بر ايشان فرستاد که به سبب ظلم، آنها را هلاک نمود.
تبصره: بدان که منطوق کلام: فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَکْبَرَ مِنْ ذلِکَ، دليل است بر آنکه موسى عليه السّلام طلب رؤيت براى خود نکرد، بلکه براى قوم نمود. و نيز
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 635
دليل است بر آنکه رؤيت حق تعالى محال است، چه فرمود: سؤال از رؤيت اکبر از آن چيزى است که احبار يهود از تو سؤال مى‌کنند بر وجه تعنت، که آن انزال کتاب است دفعة واحده. و هرگاه سؤال تعنت محض کفر باشد، پس طلب رؤيت که اکبر از آنست، به طريق اولى کفر است. و لهذا به جهت تعنت صاعقه بر احبار يهود که معاصر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بودند، نازل نگرديد. و بر کسانى که طلب رؤيت کردند، نازل شد. و اينکه بعضى عامه گفته‌اند که استحاله رؤيت در دنيا مقتضى امتناع رؤيت نيست، مطلقا مخالف ادله عقليه و نقليه است.
بعد از آن بيان خيانت ثانيه ايشان را فرمايد که: ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ: پس اتخاذ نمودند گوساله را به خدائى بعد از آنکه آمده بود ايشان را معجزه‌هاى روشن به توسط موسى عليه السّلام. مراد معجزات غير تورات است، زيرا در اين وقت هنوز تورات به ايشان نازل نشده بود. فَعَفَوْنا عَنْ ذلِکَ: پس عفو کرديم از ايشان اين گناه را با وجود عظم آن، به سبب آنکه توبه کردند. اين اخبار اوست از سعه رحمت و مغفرت خود، و تمامى نعمت بر وجهى که هيچ خطيئه مانع توبه نيست که مستتبع مغفرت است، هر چند که از آن عظيم‌ترى نباشد. وَ آتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً: و بتحقيق عطا فرموديم موسى را تسلّطى که ظاهر بود بر ايشان، و از جمله آن بود که گوساله پرستان را امر کرد يکديگر را بکشند که توبه شما منحصر است بر اين.
آنها هم فرمان او بجا آوردند و شمشير کشيده، يکديگر را کشتند، تا اکثر مقتول شدند. يا مراد حجت بينه بود که مصدق دعوى نبوت آن حضرت بود، مثل يد بيضاء و عصا و فلق بحر و هلاک فرعونيان و ساير معجزات او.