تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (156)
وَ بِکُفْرِهِمْ: و ديگر از اسباب طبع، کفر آنها به عيسى عليه السّلام بود.
تکرير ذکر کفر به جهت ايذان است به تکرّر کفر ايشان، چه آنها کافر شدند به
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 638
موسى عليه السّلام و بعد از آن به عيسى عليه السّلام و حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم وَ قَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً: و ديگر به سبب گفتن آنها، به زعم باطل خود، بر مريم بنت عمران مادر عيسى، بهتانى عظيم و دروغى بزرگ که آن بهتان انتساب زنا بود به او، و حال آنکه معصومه و مطهره بود. نظر به اينکه چون امور عاديه را مناط قرار دادند که خلق ولد بدون والد محال است، لذا کافر شدند به عيسى عليه السّلام، غافل از آنکه اين امر از تحت قدرت الهى خارج نيست، چنانچه آدم عليه السّلام را بدون والدين خلق فرمود، همچنين قادر است که عيسى را بدون والد تکون نمايد.
رفع شبهه: تصور نشود به اينکه نعوذ باللّه خداوند طبع و مهر فرمايد قلوب کفار را از بدو خلقت که نتوانند ايمان آرند، زيرا اگر چنين باشد، دعوت انبيا و ارسال رسل و انزال کتب، لغو، و عذاب کفار در آخرت، بدون جهت، و ايشان را بر خدا حجت بودى. پس اسناد طبع به خدا بر سبيل تجوز باشد، به جهت مبالغه و تأکيد؛ و معنى آيه مؤول است به يکى از چند وجه:
اول- آنکه اعراض از حق چون متمکن و راسخ شده در قلوب کفار، به جهت فرط عناد و انکار، پس گوئيا آن طبيعى ايشان و از صفات خلقى ايشان است که مجبولند بر آن.
دوم- آنکه مراد به طبع تمثيل حال قلوب آنها باشد، به حال بهائم، که حق تعالى آنها را آفريده است، خالى از فطن؛ و يا به قلوبى که مقدّر و مفروض باشد به طبع، يعنى اگر به حسب فرض و تقدير حق تعالى طبع قلوبى کرده بود، اين قلوب کفار مماثل آن مى‌بود.
سيم- آنکه طبع فى الحقيقه فعل شيطان يا کافر است، لکن صدور طبع از شيطان يا کافر به اقدار الهى باشد، لذا اسناد به او سبحانه شده، مانند اسناد فعل به مسبب.
چهارم- آنکه چون اعراق کفار راسخ و مستحکم شده در کفر، بر وجهى که طريقى باقى نمانده است به تحصيل ايمان آنها غير الجا و قسر و اجبار، که
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 639
حکمت مقتضى عدم آنست به جهت ابقاء غرض تکليف، پس تعبير شده از ترک الجا و قسر به طبع، چه آن سد و منع ايمان آنها نموده. بنابراين تأويل آيه اشعار است بر ترامى امر کفار در غىّ و تناهى انهماک آنها در ضلال و بغى و تباهى.
پنجم- آنکه اين کلام حکايتى است از قول کفره که بر سبيل تهکم و استهزاء مى‌گفتند: قلوبنا فى اکنّة ممّا تدعونا اليه و قلوبنا غلف و فى آذاننا وقر و من بيننا و بينک حجاب.
ششم- آنکه مراد به طبع است در آخرت، يعنى در نشأه عقبى، خداوند آنها را کر و کور و بى‌عقل محشور خواهد نمود، کقوله: وَ نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَ بُکْماً وَ صُمًّا. بنابراين اخبار از اين به ماضى به جهت تحقق و تيقن وقوع آنست.
هفتم- مراد به طبع قلوب ايشان است به سمتى که او را ملائکه بشناسند و بدان سبب آنها را دشمن دارند و از ايشان تنفر نمايند، چه در آثار آمده که:
هرگاه کافر، در کفر به مثابه‌اى رسيد که حق تعالى مى‌داند ايمان نخواهد آورد، يعنى علم الهى تعلق به معلوم گرفت، بر دل او نقطه سياه پديد مى‌آورد.
تا ملائکه به سبب آن، عالم شوند و او را مذمت و لعنت کنند، چنانچه در قلب مؤمن نقطه سفيدى ظاهر فرمايد، تا ملائکه را علم به ايمان او حاصل و از براى او استغفار نمايند.