تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ ذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (83)
وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ: و ياد بياوريد زمانى را که فرا گرفتيم پيمان بنى اسرائيل را. گرچه آيه نسبت به بنى اسرائيل است، لکن مفادش عام است تمام امّت پيغمبر را. لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ: اينکه بندگى و ستايش نکنيد مگر ذات يگانه خداى را؛ زيرا سزاوار پرستش و ستايش، ذات سبحانى است، به برهان عقل. چون که اصول کليه نعم ظاهره و باطنه و دنيويه و اخرويه، تماما از جانب منعم حقيقى و فيّاض على الاطلاق، قادر متعال باشد؛ و بر هر ذى شعورى ستايش و سپاس دارى چنين منعمى لازم باشد، به حکم عقل، وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً: و نيکوئى کنيد به پدر و مادر، نيکوئى کردنى؛ يعنى رأفت و شفقت و دعاى خير و انفاق در حق آنها منظور داريد.
در کتاب کافى از حضرت صادق عليه السلام مروى است که فرمود:
چه منع کند مردى از شما را اين که نيکوئى کند پدر و مادر خود را، زنده باشند يا مرده؟ نماز گزارد از جانب آنها، و صدقه دهد از طرف ايشان، و حج نمايد به نيابت ايشان، و روزه بدارد براى ايشان. پس مى‌باشد آنچه بجا آورد براى ايشان، و براى او هم مثل آن باشد. پس زياد فرمايد خداوند عز و جل به نيکوئى و صله او خير بسيارى «1».
وَ ذِي الْقُرْبى: و نيز نيکوئى نمايد به خويشان پدرى و مادرى، وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ: و همچنين نيکوئى نمائيد به يتيمان بى‌پدر که بالغ نشده‌اند، و بيچارگان به صله و احسان و انعام و عطوفت و رأفت.
تبصره: تأويل آيه شريفه- در تفسير برهان از حضرت امام حسن عسکرى عليه السلام مروى است که مراد از «والدين» حضرت نبوى و حضرت علوى عليه السلام است، به دليل فرمايش حضرت پيغمبر صلّى اللّه
«1» اصول کافى کتاب الايمان و الکفر، باب البرّ بالوالدين، حديث 7 (جلد 2 صفحه 159)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 189
عليه و آله و سلّم که فرمود: انا و علىّ ابوا هذه الامّة «1». و احسان به ايشان اطاعت و فرمانبردارى ايشان است. و ذى القرباى حقيقى ائمه هدى عليهم السلام، و يتاماى حقيقى کسانى که امام آنها غائب و دسترسى به او نداشته باشند. و مساکين حقيقى شيعيان و دوستان آل محمدند. پس احسان به ذوى القربى مودّت و محبت و پيروى سيره ايشان، و احسان به يتامى رساندن احکام الهى به آنها و ارشاد جاهلان و تنبيه غافلان، و احسان به مساکين رعايت حقوق آنها و مواسات با ايشان است.
وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً: و امر فرموديم که بگوئيد عامه مردم را گفتار نيکو، يعنى با خلق خدا خوشخوئى نمائيد و به درشتى رفتار مکنيد.
عياشى از حضرت باقر عليه السلام روايت نموده در اين آيه شريفه قولوا للنّاس احسن ما تحبّون ان يقال لکم، فانّ اللّه يبغض اللّعان السّبّاب الطّعّان على المؤمنين المتفحّش السّائل الملحف و يحبّ الحليم الحيىّ العفيف المتعفّف «2». يعنى: «بگوئيد مردمان را آنچه دوست داريد بگوئيند براى شما، پس به درستى که خدا دشمن دارد لعن کننده دشنام دهنده طعن زننده بر مؤمنين را، و دشمن دارد فحش دهنده و سائل اصرار کننده را، و دوست دارد بردبار با شرم عفيف متعفف را که بازدارد نفس خود را از محرّمات و سؤال از مردم».
وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ: و امر فرموديم بپاى داريد نماز را و بجا آوريد آن را با شرايط معينه، وَ آتُوا الزَّکاةَ: و بدهيد زکات را بر وجهى که امر شده‌ايد.
ابن عباس گويد مراد به زکات در اينجا نسبت به بنى اسرائيل است و قربانى باشد که علامت قبولى آن آتشى بود که از آسمان مى‌آمد و آن را مى‌سوزانيد.
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْکُمْ: پس پشت کرديد و اعراض نموديد از اين
«1» تفسير برهان، جلد اوّل صفحه 121، حديث 13.
«2» مدرک پيشين، حديث هشتم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 190
ميثاق، مگر اندکى از شما. مراد کسانى‌اند که باقى بودند بر عهد تا زمان نسخ شريعت آنان و ايمان آوردند به پيغمبر آخر الزمان صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ: و حال آنکه شما اعراض کننده هستيد از وفاى به عهد و اطاعت احکام و فرامين الهى؛ يا اعراض کننده هستيد از حکم تورات که در متابعت حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌باشد.