تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ ذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (83)
ترجمه
و هنگاميکه گرفتيم پيمان از بنى اسرائيل که نپرستيد مگر خدا را و به پدر و مادر نيکوئى کنيد و به اقارب و يتيمان و فقيران، و رفتار کنيد با مردم بخوبى و بر پا داريد نماز را و بدهيد زکوة را پس رو گردانديد مگر کمى از شما با آنکه بوديد اعراض کنندگان.
جلد 1 صفحه 127
تفسير
و ياد آوريد وقتى را که گرفتيم عهد مؤکد را از بنى اسرائيل که کار خدا و اوصاف او را مانند کار و اوصاف خلق نپندارند و نسبت جور و ظلم باو ندهند و ريا در اعمال خودشان ننمايند پيغمبر (ص) فرموده کسيکه بندگى خدا و عبادت باز دارد او را از سؤال عطا ميفرمايد خداوند او را بالاتر چيزيکه عطا کرده ميشوند سؤال کنندگان و حضرت صادق (ع) فرموده حق نعمت خداوند بر بنده بيش از آنستکه در اعمال خود ريا نکند و در دل جز خدا راه ندهد و نيز ياد آوريد دستورى که راجع باحسان نسبت بو الدين رسيده براى تلافى نعمت آنها و جبران زحماتى که براى او تحمل نموده‌اند و محبت‌هائيکه باو کرده‌اند و چه بسيار موقع که خودشان را بمشقت انداختند براى رفاهيّت او و در کافى است که پرسيدند از حضرت صادق (ع) که اين احسان چيست فرمود آنکه نيک بداريد صحبت با آنها را و پيش از آنکه از شما چيزى بخواهند بمجرد آنکه فهميديد طالبند براى آنها حاضر کنيد اگرچه غنى باشند و بى‌نياز از کمک شما خداوند فرموده هرگز نميرسيد بخوبى مگر انفاق کنيد از چيزيکه دوست داريد و در تفسير امام (ع) است که پيغمبر فرمود افضل و الدين و احق آندو براى شما بشکر گذارى محمد (ص) و على (ع) ميباشد و از امير المؤمنين (ع) نقل فرموده که آنحضرت فرمود شنيدم از پيغمبر (ص) که فرمود من و على (ع) دو پدر اين امّتيم و هر آينه حق ما بر آنها زيادتر و بزرگتر از حق و الدين جسمانى آنها است پس همانا ما نجات ميدهيم آنها را از آتش جهنّم اگر اطاعت کنند ما را و ميبريم آنها را به بهشت و ميرسانيم آنها را از بندگى به آزادى و پادشاهى فيض ره فرموده و از جهت اين پدرى است که مؤمنان برادر شده‌اند چنانچه خداوند فرموده همانا مؤمنان برادرانند حقير عرض ميکنم معلوم ميشود شرط برادرى دينى هم تشيع است، و احسان کنيد باقارب پدر و مادر براى کرامت آندو و حق اقارب هر يک از آندو را بشناسيد چنانچه از بنى اسرائيل عهد گرفته شده بود از شما هم اخذ ميثاق شده است بمعرفت حق اقارب محمد (ص) آنانکه آنها ائمه هستند بعد از او و آنانکه ميايند بعد از اين از برگزيدگان دين پيغمبر (ص)، هر کس مراعات نمايد حق اقارب پدر و مادر را باو عطا ميشود هزار هزار درجه در بهشت و در برهان همين روايت را هزار درجه نقل نمود و فاصله هر درجه را از ديگر صد سال راه با اسب تندرو تعيين نموده و جنس درجات را از نقره و طلا و لؤلؤ و زمرد و زبرجد و مشک و عنبر نقل کرده است و هر کس
جلد 1 صفحه 128
رعايت کند حق اقارب محمد (ص) و على (ع) را داده ميشود باو زيادترين مثوبات و رفيع‌ترين درجات از آنچه ذکر شد بقدر زيادتى درجات و فضيلت مقام آندو بزرگوار نسبت بپدر و مادر نسبى او و يتامى کسانى هستند که پدران آنها که کفايت مؤنه آنان را از غذا و لباس و ساير احتياجات مينمودند مفقود شده باشند (و احسان در باره آنها بنحو اتم و اکمل بآنستکه کار پدر را نسبت بآنها بنمايند) و بالاتر از يتيم جسمانى يتيم روحانى است و آن کسى است که دسترس بامام خود ندارد و تکليف خود را در احکام شريعت نميداند پس هر کس از شيعيان ما که عالم باشد بعلوم ما و اين قسم يتيم را که محروم از زيارت ما و جاهل بشريعت ما است در دامن خود تربيت نمايد بتعليم علوم و بيان آثار ما با ما است در رفيق اعلى پس از آن فرموده روايت نموده است اين حديث را پدرم از پدرانش و آنها از پيغمبر (ص) و مسکين کسى است که بواسطه ضرر و فقر از حرکت بازمانده و سکونت اختيار نموده هر آينه کسى که مواسات نمايد با او بقدر تمکنش خداوند وسعت ميدهد بر او بهشتش را و ميرساند باو رحمت و مغفرت خود را و همانا از دوستان محمد (ص) و آل او مساکينى هستند که مواسات و همراهى با آنها افضل است از مواسات و همراهى با مساکين فقراء و آنها کسانى هستند که ضعيف و ناتوان شده‌اند از مقابله با دشمنان خدا که سرزنش مينمايند آنها را بدينشان و نسبت ميدهند آنانرا به بى‌خردى و طعن ميزنند بآنان در عقولشان پس کسيکه تقويت نمايد آنها را بدانش و فهم خود تا زائل شود از آنها مسکنت و مسلط شوند بر اعداء آل محمد (ص) و اتباع ابليس که دشمنان باطنى هستند تا بتارانند آنها را از تسلط بر دين حق و دور کنند آنان را از ساحت شيعيان خداوند اين مسکنت را نصيب دشمنان دين و دنياى او ميفرمايد و عاجز ميکند آنها را از آنکه بتوانند او را از شاه راه هدايت منحرف نمايند و جهاد حقه حقيقيه نموده است در راه خدا براى اين اعانت بفرموده پيغمبر (ص) و معامله کنيد بخوبى با خلق آنانکه واجب نيست انفاق و کمک نمودن با آنها حضرت صادق (ع) فرموده معامله کنيد با مردم بخوبى چه مؤمن باشند چه مخالف اما آنانکه مؤمن هستند با روى گشاده و تبسم با آنها صحبت نمائيد و اما آنانکه مخالفند مدارا نمائيد با آنها براى آنکه جذب کنيد آنانرا بايمان و اگر مأيوس باشيد از بينا شدن آنها فائده مدارا آنستکه باز ميداريد شر آنها را از خود
جلد 1 صفحه 129
و برادران ايمانى حقير عرض ميکنم مخالف در لسان ائمه اطهار و علماء اعلام باهل سنت اطلاق ميشود و متمم کلام امام (ع) آنستکه مدارا با دشمنان خدا يکى از بزرگ ترين صدقات مرد است بر خود و برادرانش روزى پيغمبر (ص) در خانه بود که عبد اللّه ابى بن سلول وارد شد و اجازه دخول خواست پيغمبر (ص) فرمود بد مصاحب و مجالسى است اجازه‌اش بدهيد و چون داخل شد نشاند او را و با بشاشت از او پذيرائى فرمود پس از رفتن او عايشه عرض کرد يا رسول اللّه آن چه فرمايشى بود و اين چه ملاطفتى، آن حضرت در جواب فرمود اى عويش و اى حميراء همانا بدترين مردم نزد خداوند کسى است که اکرام کرده شود براى پرهيز از شرش حقير عرض ميکنم عويش تصغير عايشه و حميراء تصغير حمراء است و براى تحبيب است و ضمنا اشعار دارد که تو کوچکتر از آنى که اسرار افعال پيغمبر و امام را بدانى و چه خوب فرموده خواجه شيرازى عليه الرحمه.
آسايش دو گيتى تفسير اين دو حرف است
با دوستان مروت با دشمنان مدارا
در کافى و عياشى از امام محمد باقر (ع) در تفسير اين آيه روايت شده است که فرمود بگوئيد از براى مردم خوبى را يعنى خوبتر چيزيکه دوست داريد آنکه گفته شود براى شما همانا خداوند دشمن دارد کسيرا که بسيار لعن و سب ميکند و طعن ميزند بر اهل ايمان و فحش ميدهد و سؤال ميکند و اصرار مينمايد و دوست ميدارد کسيرا که با حياء است و حليم و عفيف است و اصرار نميکند در خواهش خود و نيز در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که نگوئيد مگر خير را تا بدانيد چيست او و در او، حقير عرض ميکنم ممکن است مراد آن باشد که نگوئيد مگر خير را تا بدانيد چه قدر خوب است گفتار پسنديده و چه فوائدى در او است و ممکن است مراد آن باشد که مگوئيد مگر خير را تا احراز موضوع و حکم بد گوئى را بنمائيد خواه در حضور باشد براى نهى از منکر خواه در غياب براى مصالحى که در مستثنيات غيبت ذکر شده است و نيز در تهذيب و خصال از آنحضرت و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که اين آيه در باره اهل ذمه نازل شده است و نسخ شده است بقول خداوند تعالى قاتلوا الذين لا يؤمنون باللّه و اليوم الاخر و قمى روايت نموده که نازل شده است در باره يهود و نسخ شده بقول خداوند اقتلوا المشرکين
جلد 1 صفحه 130
حيث وجدتموهم فيض ره ميفرمايد وجه جمع بين نسخ اين آيه و بقاء حکمش بر طبق روايات سابقه آنستکه بگوئيم نسخ شده است در باره يهود و اهل ذمه که امر بقتل آنها شده است و باقى مانده است حکمش در باره ساير مردم و بنظر حقير آيه شريفه در مقام بيان حکم اولى ذاتى است و نظر بعناوين ثانويه ندارد و بهيچ وجه منافى با ادله جهاد و دفاع و قصاص و حدود و تعزيرات و نهى از منکر و امثال اينها نيست باين معنى که مستفاد از آيه شريفه آنستکه مسلمانان بالطبع بايد باين آداب با مردم سلوک نمايند با قطع نظر از عروض عوارضى که حکم آن در جاى خود معلوم خواهد شد و مراد از نسخ در دو روايت اخير عدم شمول و رفع حکم از عنوان ثانوى است و اين قبيل تعبيرات در لسان ائمه (ع) بسيار است که در مواقع خود اشاره خواهد شد انشاء اللّه تعالى و شاهد بر اين معنى عدم تنافى مفاد اين آيه با دو آيه قتال است در نزد اهل عرف و از شيخ در تبيان نقل شده که تقويت فرموده عدم نسخ را و اللّه- اعلم و برپا داريد نماز را بتمام کردن رکوع و سجود و حفظ اوقاتش و شرائط قبول که از آن جمله است صلوات بر محمد و آل او بعد از اداء آن با اعتراف بمقام و منزلت آنان نزد خداوند چنانچه مناسب است درود بر آن ذوات مقدسه در موقع غضب و شدت و سستى و کثرت افکار و هموم که در دل وارد شود و بدهيد زکوة مال و جاه و قوت بدن را حقير عرض ميکنم شايد مقصود از زکوة جاه همراهى با خلق و اعانت مردم بصرف اعتبار و آبرو باشد و مراد از زکوة قوت بدن کمک با مظلوم بقوت بازو و اداء زکوة فطره و تصدق براى رفع بلا و سلامتى بدن باشد پس رو گردانيديد شما اى يهود از وفا بعهديکه پيشينيان شما بشما سپرده بودند مکر کمى از شما و شما اعراض کنندگانيد از اين عهد ترک کنندگانيد آنرا و غافل از عهد خودتانيد حقير عرض ميکنم اگرچه آيه شريفه خطاب به بنى اسرائيل است ولى حکمش عام است چنانچه سابقا اشاره شد که اين رسم در آيات قرآن جارى است و در روايات سابقه بيان گرديد و لا يعبدون بصيغه مغايب نيز قرائت شده است.