اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ أَخَذنا مِيثاق‌َ بَنِي إِسرائِيل‌َ لا تَعبُدُون‌َ إِلاَّ اللّه‌َ وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً وَ ذِي القُربي وَ اليَتامي وَ المَساکِين‌ِ وَ قُولُوا لِلنّاس‌ِ حُسناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ثُم‌َّ تَوَلَّيتُم إِلاّ قَلِيلاً مِنکُم وَ أَنتُم مُعرِضُون‌َ (83)
(و ياد کن زماني را که از بني اسرائيل پيمان گرفتيم که جز خدا را عبادت نکنيد و بپدر و مادر نيکي کنيد و بخويشاوندان و يتيمان و مستمندان احسان نمائيد و با مردم بخوبي سخن بگوئيد و نماز را بپا داريد و زکاة را بدهيد، پس
1- در ذيل آيه وَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ النّارِ هُم فِيها خالِدُون‌َ صفحه 6 مجلد ثاني و در ذيل آيه وَ بَشِّرِ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ أَن‌َّ لَهُم جَنّات‌ٍالاية صفحه 466 مجلد اول
جلد 2 - صفحه 78
(جز عده کمي از شما باين دستورات پشت نموديد در حالي که اعراض کنندگان بوديد).
و اذ اخذنا: عطف بر آيات سابقه است و مراد از اخذ ميثاق اوامر و دستوراتي است که توسط انبياء بر آنها نازل شده و از آنها عهد گرفته شده که بآن دستورات عمل نمايند و ابتداء آيه بنحو غياب است و از جمله لا تَعبُدُون‌َ بنحو خطاب و نيز جمله لا تَعبُدُون‌َ بصورت خبر است و از جمله قُولُوا لِلنّاس‌ِ بصورت انشاء در آمده و اينها از محسنات بديعيه است که بکلام لطف خاصي مي‌بخشد و در آيات قرآن از اينگونه محسنات بسيار است و آيه اگر چه خطاب به بني اسرائيل و مطالب مذکوره آن جزو مواثيق آنها است ولي آن مطالب از اموري است که در جميع شرايع محقق بوده و از بسياري از آيات و اخبار استفاده ميشود و بر طبق آن براهين عقليه نيز ثابت است و آنها در طي هشت جمله بيان شده:
جمله اول لا تَعبُدُون‌َ إِلَّا اللّه‌َ درباره توحيد عبادتي است که براي خدا در عبادت شريک قرار ندهيد و اينکه مفاد کلمه لا اله الا اللّه است و بيان آن و دلالتش بر جميع مراتب توحيد و کليه اعتقادات، بدلالت التزام و اقتضاء در ذيل آيه شريفه وَ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ گذشت«1» و جمله لا تعبدون خبرية است و نهي از آن اراده شده چه آنکه جمله خبرية در مقام طلب ابلغ از جمله انشائيه است جمله دوم وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً احسانا مصدري است که نيابت از فعل محذوف نموده و تقدير (و تحسنون بالوالدين) يا (احسنوا بالوالدين) و برّ بپدر و مادر و حرمت عقوق آنها در بسياري از آيات قرآن و اخبار ذکر شده در سوره بني اسرائيل ميفرمايد:
1- مجلد اول ص 174
جلد 2 - صفحه 79
وَ قَضي رَبُّک‌َ أَلّا تَعبُدُوا إِلّا إِيّاه‌ُ وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً إِمّا يَبلُغَن‌َّ عِندَک‌َ الکِبَرَ أَحَدُهُما أَو کِلاهُما فَلا تَقُل لَهُما أُف‌ٍّ وَ لا تَنهَرهُما وَ قُل لَهُما قَولًا کَرِيماً وَ اخفِض لَهُما جَناح‌َ الذُّل‌ِّ مِن‌َ الرَّحمَةِ وَ قُل رَب‌ِّ ارحَمهُما کَما رَبَّيانِي صَغِيراً«1».
و نيز ميفرمايد وَ اعبُدُوا اللّه‌َ وَ لا تُشرِکُوا بِه‌ِ شَيئاً وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً«2» و غير اينها از آيات ديگر.
و در حديث نبوي است که فرمود «
3» کن بارا و اقتصر علي الجنة و ان کنت عاقا فظا فاقتصر علي النار»«
و فرمود «
4» ايّاکم و عقوق الوالدين فان‌ّ ريح الجنة يوجد من مسيرة الف عام و لا يجدها عاق و لا قاطع رحم»«
و نيز فرموده «
5» کل المسلمين يراني يوم القيمة الّا عاق‌ّ الوالدين، الحديث»«
و در قدسيات است که خداوند فرموده «
6» بعزّتي و جلالي و ارتفاع مکاني لو ان العاق لوالديه يعمل باعمال الانبياء جميعا لم اقبلها منه»«
و در اسرائيليات است که «انه تعالي اوحي الي موسي ان من برّ بوالديه و عقني کتبته بارا و من برني و عق والديه کتبته عاقا»«7» و نيز از رسول خدا روايت شده که فرمود «
8» برّ الوالدين افضل من الصلاة و الصوم و الحج و العمرة و الجهاد في سبيل اللّه»«
و نيز فرمود «
9» من اصبح مرضيا لابويه اصبح له بابان مفتوحان الي الجنة»«
و غير اينها از اخبار ديگر که در کتب اخبار مضبوط است.
و مراد از برّ و احسان بوالدين، احترام در اکرام و اعظام آنها و قيام بخدمت و حسن صحبت و دعاء و طلب مغفرت براي آنها و رفع احتياجات و اداء ديون و اتيان بآنچه از آنها فوت شده و اعطاء قبل از مسئلت آنها و اينکه بر آنها مقدم نشود و صدا بروي آنها بلند نکند و روي ترش ننمايد و کلمه دلتنگي نسبت بآنها از
1- سوره اسري آيه 24- 25
2- سورة النساء آيه 40
[.....]
3- 4- 5- 6- 7- 8- 9- جامع السعادات ص 336
جلد 2 - صفحه 80
وي سر نزند و بالجمله اطاعت آنها را بر خود فرض و لازم بداند حتي در مستحبات و مباحات و مخالفت آنان را حرام بداند مگر در واجبات عيني و محرمات شرعي و اينکه مسئله داراي فروع زيادي است که محل بحث آن در فقه است.
جمله سوم وَ ذِي القُربي و اينکه کلمه عطف به بِالوالِدَين‌ِ است يعني و ذي القربي احسانا و مراد از ذي القربي ارحام و خويشاوندانند و ارحام عبارتند از اولاد و اولاد اولاد هر چه پائين بيايد، و اجداد هر چه بالا رود چه از طرف پدر و چه از طرف مادر و جدّات بهمين نحو، و اعمام و عمات و اخوال و خالات و اولاد آنها، و اخوان و اخوات و اولاد آنها و بالجمله طبقات ثلاثه ارث را که بواسطه قرابت ارث ميبرند شامل ميشود و مراد از احسان بذي القربي همان صله رحم است که در ذيل آيه شريفه وَ يَقطَعُون‌َ ما أَمَرَ اللّه‌ُ بِه‌ِ أَن يُوصَل‌َ«1» بيان آن گذشت و در اينجا چند جمله را متذکر ميشويم:
1- ذي القرباي پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که محبت آنها واجب و مزد رسالت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و از لوازم ايمان است بنص‌ّ اخبار وارده از خود آن حضرت و ائمه طاهرين، امير المؤمنين و صديقه طاهره و يازده فرزندان معصومين او هستند چنانچه مراد از آل و اهل بيت و عترت نيز آنانند.
2- اگر ذي القربي و رحم انسان کافر و معاند يا مخالف باشد احسان بآنها چه صورت دارد!
بعضي از مفسرين گفتند اينکه آيه مخصوص اهل ايمان است و بعضي گفتند عام‌ّ است نسبت بمؤمن و کافر و بعضي گفتند اگر چه آيه عام است ولي عموم آن بآيه سيف نسخ شده و همين کلام درباره والدين نيز جاري است، و توضيح اينکه قسمت در جمله وَ قُولُوا لِلنّاس‌ِ حُسناً بيان خواهد شد انشاء اللّه.
1- مجلد اول ص 485
جلد 2 - صفحه 81
3- اگر ميان ذوي القربي اختلاف باشد بطوري که احسان بيکي موجب ايذاء ديگري بشود در اينجا بايد مراعات باب تزاحم بشود باين معني که طرف اهم را در نظر بگيرد و در فرض تساوي و عدم امکان جمع مخير است.
«جمله چهارم» و اليتامي: يتيم بر حسب لغت طفل نابالغي را گويند که پدر نداشته باشد ولي اگر مادر نداشته باشد بحسب لغت او را يتيم نگويند ولي از باب تنقيح مناط و وحدت ملاک در حکم احسان مشترک است و آيات و اخبار در باره احسان بايتام و اصلاح امور آنها و حرمت و عقوبت اکل مال آنها بسيار است در قرآن کريم ميفرمايد: وَ يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ اليَتامي قُل إِصلاح‌ٌ لَهُم خَيرٌ«1» و نيز ميفرمايد وَ آتُوا اليَتامي أَموالَهُم وَ لا تَتَبَدَّلُوا الخَبِيث‌َ بِالطَّيِّب‌ِ وَ لا تَأکُلُوا أَموالَهُم إِلي أَموالِکُم إِنَّه‌ُ کان‌َ حُوباً کَبِيراً«2» و نيز ميفرمايد إِن‌َّ الَّذِين‌َ يَأکُلُون‌َ أَموال‌َ اليَتامي ظُلماً إِنَّما يَأکُلُون‌َ فِي بُطُونِهِم ناراً وَ سَيَصلَون‌َ سَعِيراً«3» و نيز ميفرمايد فَأَمَّا اليَتِيم‌َ فَلا تَقهَر«4» و غير اينها از آيات ديگر.
و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود «
من کفل يتيما و کفل نفقته کنت انا و هو في الجنة کهاتين
» و انگشت سبّابه و وسطي را جمع فرمود«5» و در روايات روايت شده که فرمود «
6» من مسح يده علي رأس يتيم ترحما له اعطاه اللّه بکل شعر نورا يوم القيمة و کتب اللّه بکل شعر مرّت يده عليها حسنة و من اقعد اليتيم علي خوانه و يمسح رأسه يلين قلبه و ان‌ّ اليتيم اذا بکي اهتز له العرش»«
و از ابي بصير روايت شده که گفت خدمت ابي جعفر عليه السّلام عرض کردم «
اصلحک اللّه ما ايسر ما يدخل به العبد النار قال من اکل من مال اليتيم درهما
1- سوره البقره آيه 219
2- سوره نساء آيه 3
3- سوره نساء آيه 11
4- سوره الضحي آيه 8
5- سفينه ص 731
6- سفينه ص 731
1»
جلد 2 - صفحه 82
الله‌و نحن اليتيم»«
و از ذيل اينکه روايت استفاده ميشود که خوردن سهم امام بلکه سهم سادات در حکم خوردن مال يتيم و موجب دخول در آتش است.
و از بعض اخبار استفاده ميشود که شيعياني که جاهل باحکام‌اند و از تشرف بخدمت ائمه محرومند در حکم يتيمند زيرا از درک فيوضات پدر روحاني محرومند و بر علماء است که آنان را ارشاد و هدايت و سرپرستي نمايند.
جمله پنجم وَ المَساکِين‌ِ: مساکين جمع مسکين و بمعني درمانده است و بحسب لغت و عرف مسکين از فقير اسوء حالا و تنگ‌دست‌تر است ولي در آيه مراد از مساکين اعم از فقير و مسکين است زيرا چنانچه گفته‌اند و معروف است:
«الفقير و المسکين اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا» هر جا که فقير يا مسکين تنها ذکر شود مثل اينکه آيه مراد هر دو است و هر جا هر دو با هم ذکر شود با هم فرق دارند مثل آيه زکاة، و احسان بمساکين و فقراء مانند احسان بپدر و مادر و ايتام از افضل عبادات است و آيات و اخبار وارده در اينکه قسمت و اقسام انفاقات را در ذيل آيه شريفه وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ بيان نموديم»«2» جمله ششم قُولُوا لِلنّاس‌ِ حُسناً مراد از حسنا قول حسن و گفتار نيک است چنانچه در مجمع البيان از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که در تفسير اينکه آيه فرمود «
قولوا للناس احسن ما تحبون ان يقال لکم فان‌ّ اللّه يبغض اللّعان السّباب الطعان علي المؤمنين الفاحش المتفحش السائل الملحف و يحب الحليم العفيف المتعفف
» و مراد از کلمه للناس عموم مردم از مؤمن و کافر است چنانچه در مجمع البيان و برهان و ساير کتب از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده حتي فخر رازي
1- سفينه ص 731
2- مجلد اول صفحه 215- 240
جلد 2 - صفحه 83
در تفسير خود بعد از نقل کلام مفسرين ميگويد «و زعم ابو جعفر محمّد بن علي الباقر انّه عام و هو الاقوي» و بعضي از مفسرين گفتند مختص بمؤمنين است و بعضي گفتند آيه عام است ولي بآيه سيف و بحديث نبوي «
قاتلوهم حتي تقولوا لا اله الا اللّه او تقروا بالجزية
» منسوخ شده و قريب همين روايتي از حضرت صادق «ع» نقل کرده‌اند و بعضي گفتند بعموم خود باقي است و با آيات قتال منافاتي ندارد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد ادع‌ُ إِلي سَبِيل‌ِ رَبِّک‌َ بِالحِکمَةِ وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَةِ وَ جادِلهُم بِالَّتِي هِي‌َ أَحسَن‌ُ«1» و نيز ميفرمايد وَ لا تَسُبُّوا الَّذِين‌َ يَدعُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ فَيَسُبُّوا اللّه‌َ عَدواً بِغَيرِ عِلم‌ٍ«2» و تحقيق کلام اينست که موضوع احسان و تفضل و انعام و نحو اينها حسن آنها منوط و مشروط بقابليت محل است و در محل غير قابل علاوه بر اينکه حسن ندارد قبيح هم هست چنانچه رحمت الهيه بهمين جهت شامل اهل عذاب نميشود و کافر مادامي که رجاء هدايت در او هست احسان و محبت و نحو اينها نسبت باو مطلوب و پسنديده است ولي هر گاه قابل هدايت نباشد بلکه مانند عضو فاسدي در اجتماع بشريت باشد که موجب فساد ساير اعضاء شود نه تنها احسان و تفضل بآن ممدوح نيست بلکه بسا قطع آن لازم و ضروري است و احسان او اضرار بجامعه بشريت است.
ترحم بر پلنگ تيز دندان || ستمکاري بود بر گوسفندان
و دفع و قلع آنها علاوه بر اينکه احسان بجامعه است احسان بخود آنها نيز هست زيرا هر چه در دنيا بمانند معصيت آنها زياد ميگردد و بالنتيجه عذاب قيامت آنها سخت‌تر و شديدتر خواهد بود.
1- سوره النحل آيه 126
2- سورة الانعام آيه 108
جلد 2 - صفحه 84
جمله هفتم و هشتم وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ که بيان آنها در ذيل آيه شريفه وَ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ مفصلا گذشت«1» و هر چند کيفيت نماز و زکاة در شريعت آنها با نماز و زکاة شريعت اسلام تفاوت داشته ولي اصل اينکه دو چيز در تمام شرايع بنحوي مسلم بوده است چنانچه از بسياري از آيات شريفه استفاده ميشود.
ثُم‌َّ تَوَلَّيتُم إِلّا قَلِيلًا مِنکُم وَ أَنتُم مُعرِضُون‌َ تولي بمعني رو گردانيدن و اعراض است و گفتند جمله انتم معرضون براي تأکيد است و ممکن است گفته شود جمله ثم توليتم اشاره بمخالفت آنان با مواثيق الهي است و جمله انتم معرضون اشاره باستمرار و ادامه اينکه مخالفت است و جمله الا قليلا منکم مراد انبياء و اوصياء و مؤمنين بآنان ميباشند که بسيار اندکند.