تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيکُمْ فِي الْکَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَکَ وَ هُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَکُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ کانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَکَ وَ إِنْ کانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَ نِساءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ (176)
شأن نزول: از جابر انصارى منقول است که گفت: من بيمار شدم به شدّت.
حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به عيادت آمد، نشست، چون ساعتى گذشت، قدرى آب طلبيد و به روى من ريخت. به هوش آمدم. گفتم: يا رسول اللّه مرا مالى است و کلاله‌ام، يعنى ولد و والدين ندارم و نه خواهر دارم پس مال خود را چگونه بر ايشان قسمت کنم؟ حضرت جوابى نداد و بيرون رفت. نوبت ديگر که تشريف آورد، فرمود: اى جابر تو را اين مرض مرگ نخواهد بود، و لکن حق تعالى در باب تو و خواهران تو اين آيه را نازل فرموده است: «1» يَسْتَفْتُونَکَ: اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم طلب فتوى و حکم مى‌کنند از تو در ميراث کلاله، قُلِ اللَّهُ يُفْتِيکُمْ فِي الْکَلالَةِ: بگو خداى تعالى حکم مى‌فرمايد در ميراث کلاله که غير ولد والدين است به اين وجه که، إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ: اگر مردى بميرد که نباشد براى او فرزندى، خواه پسر و خواه دختر، وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَکَ: و براى او
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 159.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 671
خواهرى باشد از پدر و مادر، يا از پدر تنها، پس مر آن خواهر است، نصف آنچه گذاشته از مال (حکم خواهر مادرى در اوايل سوره مذکور شد). وَ هُوَ يَرِثُها: و آن مرد مذکور ميراث مى‌برد از خواهر در صورتى که امر به عکس باشد. إِنْ لَمْ يَکُنْ لَها وَلَدٌ: اگر نباشد مر آن خواهر را فرزندى، فَإِنْ کانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَکَ: پس اگر باشند خواهران آن مرد، دو تا، پس مر ايشان راست دو ثلث از ترکه ميت، وَ إِنْ کانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَ نِساءً: و اگر باشند وارثان او، برادران و خواهران پدرى و مادرى، يا پدرى تنها که مردان و زنان باشند.
خلاصه معنى آنکه اگر وارث، برادران و خواهران باشند، مجتمع با يکديگر، فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ: پس مذکر را باشد از ميراث، مانند بهره مؤنث، يعنى پسر، دو برابر دختر ارث مى‌برد. و تفصيل اين در کتب فقه مسطور است.
يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمْ: بيان مى‌فرمايد خدا براى احکام ميراث، حق و صواب آن را، أَنْ تَضِلُّوا: به جهت کراهت اينکه گمراه شويد. يا بيان فرمايد آنچه صدق و حق است تا گمراه نشويد. يا خداوند بيان نمايد ضلال شما را که از شأن شماست، براى آنکه متبع آن گرديد اگر به اتباع خود گذاشته شويد. اين بيان براى آن است که تا محترز شويد از آن و خلاف آن را تحرى نمائيد. وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ: و خداى تعالى به همه چيزها از مصالح عباد در حيات و ممات، داناست.
آورده‌اند که چون اين آيه نازل شد، جابر گفت اين آيه در شأن من نازل شد. از قتاده مروى است که صحابه را اهتمام تام بود در بيان کيفيت ميراث کلاله، حق تعالى اين آيه نازل فرمود. جابر گويد: نزول اين آيه در مدينه بود.
ابن سيرين گفته: در سفرى نازل شد که حضرت با اصحاب بود و اين آيه را آية الصيف مى‌گويند، زيرا حق تعالى دو آيه را در باب کلاله انزال فرمود: يکى در شتاء (زمستان)، و آن در اول سوره مذکور شده؛ و يکى در صيف (تابستان)، و اين آيه است. از عمر خطاب روايت است که گفت: ميراث کلاله را از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پرسيدم، فرمود: يکفيک او يجزيک اية الصّيف، يعنى اين آيه صيف تو را کافى است، يا فرمود تو را مجزى است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 672
تتمّه: تصوّر نشود چرا دختر با عدم قدرت انتفاع از امرى، يکى ميراث برد و پسر با قدرت بر کسب، دو برابر دختر ارث دارد، و حال آنکه به حسب ظاهر قضيه بايد به عکس باشد. چنين نيست، بلکه تمام احکام شرع به حکمت و مصلحت است. سهم دختر را که يکى مقرر فرموده، نفقه او را بر شوهر مفروض ساخته؛ و لکن پسر البته بايد خرج خود و هم نفقات زوجه‌اش را بدهد، لذا سهم پسر دو برابر نصيب دختر خواهد بود.
و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على سيّدنا و نبيّنا جدى محمد و اله الطاهرين المعصومين و لعنة اللّه على اعدائهم اجمعين الى يوم الدين. و انا الا حقر العاصى الحسين بن احمد الحسينى الاثنى عشرى الشاه عبد العظيمى اللّهم اغفر لهما و لجميع المؤمنين و المؤمنات دوشنبه 15 محرم الحرام 1377.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 673
فهرست مجلدات تفسير اثنى عشرى
تفسير اثنى عشرى مشتمل است بر چهارده جلد به نام نامى چهارده معصوم عليهم السلام:
جلد اول. مشتمل بر دو سوره: سوره فاتحه، سوره بقره.
جلد دوم. مشتمل بر دو سوره: سوره آل عمران، سوره نساء.
جلد سوم. مشتمل بر دو سوره: سوره مائده، سوره انعام.
جلد چهارم. مشتمل بر دو سوره: سوره اعراف، سوره انفال.
جلد پنجم. مشتمل بر دو سوره: سوره توبه، سوره يونس.
جلد ششم. مشتمل بر سه سوره: سوره هود، سوره يوسف، سوره رعد.
جلد هفتم. مشتمل بر چهار سوره: سوره ابراهيم، سوره حجر، سوره نحل سوره بنى اسرائيل.
جلد هشتم. مشتمل بر چهار سوره: سوره کهف، سوره مريم، سوره طه، سوره انبياء.
جلد نهم. مشتمل بر پنج سوره: سوره حج، سوره مومنون، سوره نور سوره فرقان، سوره شعراء.
جلد دهم. مشتمل بر هشت سوره: سوره نمل، سوره قصص، سوره عنکبوت، سوره روم، سوره لقمان، سوره سجده، سوره احزاب، سوره السباء
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 674
جلد يازدهم. مشتمل بر نه سوره: سوره فاطر، سوره يس، سوره الصافات، سوره ص، سوره زمر، سوره مومن، سوره سجده، سوره شورى سوره زخرف.
تفسير اثنا عشرى ج2 674
د دوازدهم. مشتمل بر سيزده سوره: سوره الدخان، سوره الجاثيه، سوره الاحقاف، سوره محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، سوره الفتح، سوره الحجرات، سوره ق، سوره و الذاريات، سوره الطور، سوره النجم، سوره القمر، سوره الرحمن، سوره الواقعه، جلد سيزدهم. مشتمل بر بيست و يک سوره: سوره الحديد، سوره المجادله، سوره الحشر، سوره الممتحنه، سوره الصف، سوره الجمعه، سوره المنافقين، سوره التغابن، سوره الطلاق، سوره التحريم، سوره الملک، سوره ن، سوره الحاقه، سوره المعارج، سوره نوح، سوره الجن، سوره المزمل، سوره المدثر، سوره القيمه، سوره الدهر، سوره المرسلات.
جلد چهاردهم. مشتمل بر سى و هفت سوره: سوره النبأ، سوره النازعات، سوره عبس، سوره التکوير، سوره الانفطار، سوره المطففين، سوره الانشقاق سوره البروج، سوره الطارق، سوره الاعلى، سوره الغاشيه، سوره الفجر سوره البلد، سوره الشمس، سوره الليل، سوره الضحى، سوره الم نشرح، سوره التين، سوره اقرء، سوره القدر، سوره البينه، سوره الزلزال، سوره العاديات، سوره القارعه، سوره التکاثر، سوره و العصر، سوره الهمزه، سوره الفيل، سوره قريش، سوره الماعون، سوره الکوثر، سوره الکافرون، سوره النصر، سوره تبت، سوره الاخلاص، سوره الفلق، سوره الناس.