تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلاَّ ما يُتْلى عَلَيْکُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْکُمُ ما يُرِيدُ «1»
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد وفا کنيد به عهدهاى خود که با يکديگر مى‌کنيد يا به عقود شرعيه مثل عقد شرکت و عقد نکاح و عقد بيع؛ يا وفا نمائيد به عهودى که حق تعالى بر شما عقد کرده، يعنى تکاليف شرعيه. در کنز العرفان آورده که نزد بعضى هر آيه که مصدر باشد به «يا ايّها الناس» مکى، و هر کدام که مصدّر به «يا ايها الذين امنوا» باشد مدنى است.
و لکن اصح آنکه اين قول بنابر اغلب است و اولى حمل عقد است بر جميع عهود به جهت عموم لفظ و عدم ثبوت مخصص. و قول ابن عباس «1» اقوى است که مراد به آن عقود است که ايجاد آن فرموده بر بندگان در حلال و حرام و فرايض و حدود، پس واجب است وفا به جميع آن، مگر آنچه عقد باشد در معاونت إثم و امر قبيح؛ زيرا اين ممنوع است بدون خلاف. و بعد از ذکر اجمال در امر به عقود تفصيل آن را مى‌فرمايد:
أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ: حلال گردانيده شده است براى شما چهار پايان بسته زبان که آن ازواج ثمانيه‌اند از شتر و گاو و بز و ميش. در انوار گفته که:
بهيمه هر زنده‌اى است که او را تميزى نباشد و گويند مراد حيوان ذات چهارپااند و اضافه آن به انعام براى بيان است کقولک ثوب خز و آن ازواج
«1» مجمع البيان ج 2 ص 151.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 8
ثمانيه‌اند و آنچه ملحق است به آن از آهو و گاو و خر؛ و از آن جهت آنها را بهائم نامند که زبان و کلام آنها مبهم مى‌باشد و نزد کلبى و فرّاء «1» مراد ملحقات آهو و گاو و خر و وحش و مانند آن که مماثل انعامند در نشخوار و عدم انياب و اضافه به انعام به اعتبار ملابسه شبه است؛ و نزد بعضى ديگر مراد بچه که از بطون انعام بيرون آيند؛ يعنى اگر مادر را بکشند و بچه در شکم او تمام خلقت و موى برآورده و روح در او دميده باشد به کشتن مادر، مردن او حلال بود؛ و اگر تمام خلقت نباشد به هيچ وجه حلال نباشد. و اين قول ابن عباس و ابن عمر و مروى از ابى جعفر عليه السّلام و ابى عبد اللّه عليه السّلام مى‌باشد «2» و اولى حمل آيه است بر عموم. إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْکُمْ: (استثناء از بهيمه است) يعنى همه حيوانات غير صاحب ناب حلال است مگر حرام کرده شده بر شما. آنچه خوانده شد در اين سوره و هو قوله: «حُرِّمَتْ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ تا آخر» غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ: (حالست از ضمير لکم) يعنى حلال کرده شد براى شما بهيمه انعام در حالتى که حلال داننده نباشيد صيد را، يعنى حرام است صيد وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ: در حالتى که محرم باشيد به حج يا عمره، مراد آن است که همه انعام بر شما حلال است مگر صيد وحشيان در حال احرام. إِنَّ اللَّهَ يَحْکُمُ ما يُرِيدُ: بدرستى که خدا حکم فرمايد در حلال و حرام آنچه را که خواهد از تحليل و تحريم و حکمت.