تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَ لا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لا الْهَدْيَ وَ لا الْقَلائِدَ وَ لا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا يَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ «2»
«1» مجمع البيان ج 2 ص 152.
«2» مجمع ج 2 ص 152- عياشى، جلد اوّل، صفحه 290، حديث 11.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 9
شأن نزول- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت است که «1» حطم بن هند کندى نامش شريح بن ضيعه بود و به جهالت و سفاهت و بيباکى در عرب شهرتى تمام داشت خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله آمد و گفت: يا محمّد صلى اللّه عليه و آله امت را به چه چيز دعوت مى‌کنى؟ فرمود: به توحيد خدا و تصديق نبوت من و بر اقامه نماز و اداى زکات. حطم گفت: آنچه فرمودى مستحسن است، و لکن من از امناى خود مشورت کنم، اگر سخنان تو دلپذير بود دين تو را قبول کنم. حضرت پيش از آمدن او فرموده بود: امروز از ربيعه کسى خواهد آمد که به زبان شيطان سخن گويد، کافر درآيد و غادر بيرون رود. و به روايت اشهر، صحابه خواستند وى را بکشند و مواشى را از او بستانند. حضرت فرمود: او محرم شد و هدى را به تقليد گرفته، اين عمل از شما لايق نباشد که در حرم و ماه حرام متعرض او شويد و آتش نزاع و جدال را مشتعل سازيد. ايشان گفتند: يا رسول اللّه، ما در جاهليت، اين عمل بسيار مى‌کرديم؛ و در اين باب مبالغه نمودند آيه شريفه نازل شد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ:
حلال مدانيد و نشکنيد حرمت مناسک حج خداى را. به قولى مراد شعائر تمام فرائض است، و به قولى مراد دين خدا يعنى اسلام است، کقوله تعالى «وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ» اى دينه؛ و به قولى معالم حدود الهى که از براى عباد محدود ساخته. وَ لَا الشَّهْرَ الْحَرامَ: و حلال مکنيد ماه حرام را به قتال و سبى در
«1» مجمع ج 2 ص 153- تفسير الدّر المنثور، جلد دوّم، صفحه 254.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 10
او. و اشهر حرم ماه رجب و ذو الحجه و ذو القعده و محرم است. وَ لَا الْهَدْيَ:
ايضا حلال منمائيد چيزى را که اهداء کنند به خانه کعبه از شتر و گاو و گوسفند. وَ لَا الْقَلائِدَ: و ايضا حلال مکنيد شتران و چهارپايانى که در گردن آنها قلاده‌ها باشد از پوست درختان حرم يا غير آن، تا معلوم شود که هدى است و کسى تعرض به آن نرساند. (و عطف آن بر هدى يا آنکه هدى شامل اين هست به جهت اختصاص باشد چه آن اشراف از هدى است) و نزد بعضى «1» مراد آنست که در جاهليت يکديگر را غارت مى‌کردند. بدين جهت چون کسى اراده حج مى‌نمود، پاره چوب سمره در گردن افکندى تا علامت باشد که به حج مى‌رود و کسى متعرض او نشود. در وقت مراجعت قلاده از موى به گردن کردى تا بدانند از حج مى‌آيد و اذيت به او نرسانند. حق تعالى اخبار فرمايد از اينکه حلال نيست بر شما قتل و سبى کنيد کسى را که با او قلايد باشد که علامت حج اوست. وَ لَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ: و ايضا نشکنيد حرمت قاصدان خانه محترم کعبه را که عازم زيارت او باشند. يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ: طلب مى‌کنند اين قاصدان حرم زيادتى ثواب را از پروردگار خود، يا زيادتى روزى را به سبب تجارت اگر مؤمنانند، و کافران نمى‌طلبند مگر روزى را. وَ رِضْواناً: و ايضا طلب مى‌نمايند به حسن اعتقاد خود مؤمنان خشنودى خدا را، و کافران طلب آن کنند به گمان باطل خود يا طلب معيشت مى‌نمايند. در تبيان مى‌فرمايد: مراد از رضوان حج است. «2» از ابن زيد نقل است که اين آيه در روز فتح مکه نازل شد وقتى که بعضى مشرکين قصد خانه کعبه کرده، به عمره اهلال نموده بودند. مسلمانان گفتند: يا رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله بگذار تا مانع اهل شرک شويم. حق تعالى ايشان را نهى فرمود از آن. «3» وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا:
و چون از احرام بيرون آئيد و محلّ شويد، پس شکار کنيد اگر خواهيد، اين اذنست در صيد بعد از زوال احرام. و لازم نمى‌آيد اراده اباحه اينجا آنکه امر بعد
«1» مراد قتاده است: مجمع البيان ج 2 ص 154.
«2» تفسير تبيان، جلد 3 صفحه 423.
«3» تفسير الدّرّ المنثور، جلد دوّم، صفحه 255.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 11
از نهى حرام دلالت بر اباحه کند مطلقا. مروى است روز فتح مکه مؤمنى را که حليف ابو سفيان بود در عرفات بکشتند، خبر به رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله رسيد فرمود: لعنت خدا باد بر آنکه به کينه جاهليت کسى را بکشد. و آيه شريفه نازل شد: وَ لا يَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ: و بايد بر آن ندارد و وادار نکند شما را عداوت جماعتى از کفار قريش که باز داشتند شما را در حديبيه از طواف مسجد الحرام؛ و شدت بغض و عداوت ايشان شما را وادار نکند. أَنْ تَعْتَدُوا: اينکه تجاوز کنيد از حد و انتقام خواهيد و قصد اموال قاصدان حرم را نمائيد. و حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله در وقت نزول اين آيه فرمود: «احلّوا حلالها و حرّموا حرامها» يعنى حلال اين سوره حلال دانيد و حرام آن را حرام دانيد. وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى: و يارى و معاونت نمائيد يکديگر را بر نيکوئى که آن عفو و اغفار و متابعت امر و مجانبت هوى است؛ و همچنين مساعدت کنيد بر تقوى که آن پرهيز از معاصى و محرمات و منهيات است. وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ: و يارى و کمک نکنيد بر گناه و بدى و ترک فرمان الهى. و دشمن و انتقام و کينه جوئى يا اثم معصيتى است که متعدى به غير نباشد. و عدوان گناهى است متعدى به غير. وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ: و بترسيد از خداى تعالى، بدرستى که خداوند قهار سخت عقوبت است. پس انتقام او اشد باشد. يا ذات اقدس الهى شديد العقوبت است بر کسى که از فرمان او تجاوز و تعدى کند چنانکه در دعا فرمايد: «و اشدّ المعاقبين فى موضع النّکال و النّقمة» «1» در امالى صدوق رحمه اللّه از جمله خطابات الهى به حضرت عيسى عليه السّلام مى‌فرمايد:
يا عيسى: «لا يغرّنّک المتمرّد علىّ بالعصيان، يأکل رزقى و يعبد غيرى ثمّ يدعونى عند الکرب فاجيبه ثمّ يرجع الى ما کان. افعلىّ يتمرّد ام لسخطى يتعرّض؟
فبى حلفت لاخذنّه اخذة ليس له منها منجأ و لا دونى ملجأ اين يهرب من سمائى و ارضى»؟ «2»
«1» قسمتى از دعاى افتتاح.
«2» امالى، مجلس 78، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 12
اى عيسى، مغرور نکند ترا سرکشى کننده بر من به مخالفت اوامر من، که مى‌خورد رزق مرا و عبادت کند غير مرا، پس مى‌خواند مرا نزد شدت و اجابت کنم او را پس برمى‌گردد به آنچه بوده، آيا بر من سرکشى کند يا به سخط من تعرض نمايد؟ پس به ذات اقدس خودم قسم هر آينه بگيرم او را به عقوبت گرفتنى که نيست براى او از آن عقوبت، نجات دهنده، و نه غير من پناهگاهى کجا فرار کند از آسمان و زمين.
تبصره- آيه شريفه «تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى» عموميت دارد نسبت به تمام مسلمين که معاونت و مساعدت نمايند در امور بريه مانند: مجالس خيريه و احسان به مؤمنين و تعظيم شعائر الهى و تقويت اسلام و قرآن و شريعت و هر چه خير دينى و آخرتى در آن باشد و ايضا قوله «وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ» صريح است بر آنکه اعانت و کمک ننمايند بر آنچه مبتنى بر اثم و عدوان باشد از گناه و معاصى و خصومت و فسق و فجور و تأسيس مجالس کفر و زندقه و الحاد و تفريق بين مسلمانان و جعل قوانين غير مشروعه و غيره که بسيار است؛ پس هر امر و مجلس خيرى که شخص معدّ شود، شريک باشد در آن خير، از ثواب بهره‌ور شود؛ و بعکس هر محفل و امر شرّى را که در انعقاد و فعل آن مشارکت نمايد، هر آينه مستوجب گردد مؤاخذه و عقوبت سخط و غضب خداوند قهّار را.
زيرا اين مطلب مسلّم باشد نزد محققين که سبب و مباشر داخلند در فعل و عمل و مثاب يا معاقب خواهند بود.