تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلاَّ ما يُتْلى عَلَيْکُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْکُمُ ما يُرِيدُ «1»
ترجمه
اى آنکسانيکه ايمان آورديد وفا کنيد به پيمان‌ها حلال شد براى شما حيوانات چهارپا از چرندگان مگر آنچه خوانده ميشود بر شما با آنکه حلال ندانيد شما صيد را در حالتى که محرم باشيد همانا خدا حکم ميکند آنچه را بخواهد.
تفسير
عقد قرارداد مسلّم بين دو نفر است گويا رشته است که از دو طرف بسته شده است و در روايات و کلام مفسرين بعهد تفسير شده است و بنظر حقير براى شمول آنست عهود و مواثيق الهيه را در عقائد و احکام و وفا و ايفاء بآن عبارت است از عمل بر طبق آن پس آيه دلالت دارد بر وجوب عمل بر طبق قرارداد واقع بين خدا و خلق و هر قرارداديکه مردم بين خودشان مقرر داشته باشند و قمى ره از حضرت جواد (ع) نقل نموده که پيغمبر (ص) با مردم قرارداد نمود و اخذ ميثاق کرد از آنها براى امير المؤمنين (ع) در ده موقف پس اين آيه نازل شد که مراد از عقود آن ده عقد است و بنظر حقير تعميم آيه منافى با اين معنى نيست چنانچه منافات با شرائطى که براى صحت و لزوم معاملات در کتب فقهيّه ذکر شده ندارد و بهيمه کليه حيوانات چهارپا را گويند و بيشتر در بچه‌هاى آنها استعمال ميشود و انعام گفته‌اند ازواج ثمانيه‌اند يعنى شتر و گاو و گوسفند و بز هر يک از آنها نر و ماده که جمعا هشت صنف ميشوند ولى بنظر حقير مطلق حيوانات چرنده است که معمولا براى استفاده از گوشت و ساير منافع آنها نگهدارى ميشوند و چون در عربستان نوعا از اين چهار نوع خارج نيستند غالبا در اينها استعمال ميشود و لذا در بيان ما يتلى عليکم که در اين آيه استثنا شده است و بفاصله يک آيه بعدا ذکر ميشود خنزير تعداد شده است که دلالت دارد بر آنکه داخل در مستثنى بوده و خارج شده است و بنابر اين اصل در مطلق حيوانات
جلد 2 صفحه 167
چرنده حليت است مگر بدليل خارج شود اگر چه مفسرين و فقها متعرض نشدند و در معنى انعام اقتصار بر قدر متيقّن نموده‌اند که همان انواع يا اصناف معهوده باشد ولى بنظر حقير مقصود بيان همان اصل کلى است که در اديان و شرايع سابقه هم بوده چنانچه در تورية سفر لويان فصل يازدهم بيان شده است و اصول شرائع حقه يکى است و با اسلام موافق است و از جمله شواهد اينمعنى آنستکه شتر و گاو و گوسفند اعم از بز و ميش نوعا اهلى ميباشند و قابل اصطياد نيستند و در آيه تصريح بحرمت صيد آنها شده و از حکم حليت اخراج گرديده لهذا در اين قسمت فقها و مفسرين ناچار قائل بتعميم شده‌اند نسبت باهلى و وحشى اين چهار صنف با آنکه اگر وحشى از اين چهار موجود و داخل در اين اصناف هم باشند از قدر متيقن مصداق انعام خارجند و صيد آنها آنقدر رائج نيست که قابل استثناء از عموم احوالى عام باشد و مهتمّ به در کلام شود چنانچه بر ارباب ذوق و سليقه ادبى و فقهى پوشيده نيست با آنکه اضافه بهيمه بانعام هم مشعر به اين معنى است زيرا معمولا در اضافه بيانيه مضاف اليه شامل مضاف و غير آن است مانند خاتم فضّة يعنى انگشتر از جنس نقره و نيز مؤيد است بروايت مشهوره مسلمه از پيغمبر (ص) که از هر حيوان صاحب ناب و چنگالى نهى فرموده که خلاصه حيوانات درنده باشد که دندان گوشتخورى و آلت اصطياد طبيعى دارند نه دندان علف خورى مانند سم‌دار نشخوار کننده که نهى از حيوان درنده بمفهومش دلالت دارد بر حليت چرندگان مگر آنچه حرمتش رسيده باشد بخصوص و معارض نيست اينمعنى با اخباريکه از ائمه معصومين عليهم السلام در تفسير اين آيه وارد شده است که مراد از بهيمه بچه‌هاى انعامند که در دل آنها جاى دارند و خلقت آنها کامل شده است و مو و کرک آنها روئيده شده و تذکيه آنها تذکيه مادرشان است زيرا معلوم است مراد بيان مبدأ حکم بحليت و صدق بهيمه است تا بواسطه شيوع لفظ بهيمه در بچه انعام تصور نشود که قبل از تماميت خلق و ولوج روح هم جائز است خوردن آنها چون بناى ائمه عليهم السلام در مقام تفسير بر بيان امور خفيه بوده نه ترجمه لغات که نوعا اهل لسان متوجه معنى ظاهرى آن بودند علاوه بر آنکه از حليت آنها حليت نوع آن حيوان معلوم ميشود چنانچه تصريح فرمودند بحليت مادران آنها بتذکيه در هر حال چون از حکم بعموم حليت استفاده ميشود که در تمام احوال ثابت است خداوند حال احرام را استثنا فرمود که در آنحال علاوه بر آنکه عمل صيد يعنى اصطياد حرام است گوشت آنها هم بر
جلد 2 صفحه 168
محرم يا مطلقا حرام است در صورتى که در حال احرام صيد شده باشند چنانچه در کتب فقهيّه معنون است و بنابر اين غير محلّى الصيد در آيه حال است از ضمير لکم و فائده حال نه اشتراط يا تقييد حليت بحال امتناع از صيد است در حال احرام چنانچه از صافى و غيره بنظر ميرسد تا مانع از عموم حليت شود در سائر احوال بلکه فائده حال بيان عدم تنافى حرمت در حال احرام است با حليّت در سائر احوال لذا فرموده است همانا خداوند حکم ميکند آنچه را اراده فرموده باشد که آن اراده عين علم بصلاح شما است اگر چه شما متوجه بمصلحت آن نباشيد پس بايد اطاعت کنيد و نگوئيد چه فرق است بين گوشت آهو که محرم صيد کرده باشد يا محلّ که آن حرام و اين حلال شده است و صيد ممکن است بمعنى مصدر باشد يعنى اصطياد و ممکن است بمعنى مفعول باشد يعنى حيوان صيد شده و ممکن است هر دو معنى مراد باشد چنانچه مکرر در معانى قرآنيه اشاره شده است و در هر حال ظاهر آيه همانستکه بيان شد و خللى در معنى روى نميدهد ولى محتاج بدقت تام و تدبر در اطراف مرام است تا فرق بين منظور اصلى و تبعى داده شود و فائده حال ظاهر گردد و اللّه اعلم ..