تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَ لا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لا الْهَدْيَ وَ لا الْقَلائِدَ وَ لا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا يَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ «2»
ترجمه
اى آنکسانيکه ايمان آورديد حلال نداريد شعارهاى خدا را و نه ماه حرام را و نه قربانى و نه قلاده‌ها را و نه قاصدان کعبه را که مى‌طلبند فضل را از پروردگار خودشان و خوشنودى را و چون از احرام خارج شديد پس شکار کنيد و واندارد شما را دشمنى گروهى که باز داشتند شما را از مسجد الحرام که تعدى کنيد و کمک کنيد با يکديگر بر نيکى و پرهيزکارى و کمک نکنيد با يکديگر بر گناه و تعدى و بپرهيزيد از خدا همانا خداوند سخت عقوبت است.
تفسير
در مجمع از حضرت باقر (ع) روايت نموده که اين آيه در باره مردى از بنى ربيعه نازل شد که نام او حطم بود و در منهج از حضرت امير (ع) نقل نموده که
جلد 2 صفحه 169
حطم قبلا از محل خود بمدينه آمده بود و خدمت حضرت رسول (ص) رسيده بود و به اسلام دعوت شده بود و مهلت خواسته بود و شتران صدقه و ساير مواشى مدينه را غارت کرده با خود برده بود و چون سال بعد حضرت رسول (ص) عازم زيارت کعبه شد با اصحاب و بمنزل تنعيم رسيدند او را ديدند که شتران صدقه را بقلاده که علامت هديه کعبه بود آراسته و عازم بيت اللّه است اصحاب خواستند متعرض او شوند اين آيه نازل شد و شعار بمعنى آيت و علامت است و شعائر اللّه احکام دين خدا و آثار شريعت حقه است از مناسک حج و غيره که بايد از آنها تعظيم و احترام نموده و در اقامه آنها سستى نکرد و هتک حرمت آنها را حلال و روا ندانست و همچنين بايد حرمت ماه حرام را نگهداشت و در آن ماه ابتدا بقتال با کفار ننمود و نيز نبايد متعرض گاو و شتر و گوسفندى شد که برسم هديه براى قربانى حاجيان معمولا با خود ميبرند چه قلاده و گردن بند که علامت قربانى است در گردن داشته باشد چه نداشته باشد چون معمول بود که نعلى را که در آن نماز خوانده بودند بگردن قربانى قلاده مينمودند تا معلوم شود که برسم هديه براى کعبه ميبرند و نيز نبايد متعرض زوار بيت اللّه الحرام شد که آن کعبه است و حرامش گفته‌اند براى آنکه احترام آن واجب است يا براى آنکه حرام شده است در آنجا افعالى که در غير آنجا جائز است خواه مقصود آنها از حج فضل الهى باشد که شامل آنها شود در دنيا مانند توسعه رزق بسبب تجارت و غيره به تبع حج و در آخرت به نعيم بهشتى فائز شوند و خواه مقصود آنها فقط خوشنودى و رضاى خداوند باشد که بر هر تقدير بايد نفوس و اموال و اعراض آنها را محترم داشت و حرمت اصطياد که در آيه قبل اشاره شد فقط مخصوص بحال احرام است و پس از فراغت از آن و بيرون آمدن از لباس احرام اصطياد جائز است و نبايد شدت بغض و عداوت با قومى براى عمل نامشروعيکه از آنها سر زده مانند منع آنها مسلمانانرا از حج در سالى وادار کند مسلمانان را که تعدى نمايند بر آنها به انتقام کشيدن از آنها و اين اشاره است بقضيه حديبيّه که پيغمبر (ص) و مسلمين عازم مکه بودند براى زيارت و کفار مانع شدند و بايد معاونت نمود بعفو و اغماض با کسانيکه در مقام عمل خير بر آمده و تقوى را شعار خود نموده‌اند شايد موفق شوند بآنکه خيرى از آنها صادر شود و نبايد معاونت نمود بر وقوع گناه و تعدى در خارج براى تشفّى قلب و انتقام اگر چه بجا باشد و بايد تقوى را شعار نموده از هواى نفس درگذشت و مخالفت با اوامر الهى ننمود
جلد 2 صفحه 170
همانا خداوند عقابش شديد و انتقامش اشد است ملاحظه فرمائيد با آنکه آنها کافر بودند و بر حسب ظاهر اعمالشان فاسد و واجد شرائط صحت و قبول نبوده و چنين سابقه بدى با مسلمانان داشتند براى آنکه بعقيده خودشان عازم عمل خيرى بودند چقدر خداوند بآنها اهميّت داده و جان و مالشان را براى احترام اين قصد يا احترام ماه حرام محترم داشته و اين نيست مگر براى آنکه هر عمل خيرى از هر عاملى اگر چه قابل نباشد قدر و قيمتى در عالم معنى دارد که براى آنجهت محترم است چنانچه در اوائل تفسير سوره حمد بآن اشاره شد و اللّه اعلم ..