در آيه‌ى اوّل گذشت که بهره‌گيرى از گوشت چهارپايان، حلال است، مگر آنچه تحريم آن بعداً بيان شود. اين آيه، ده مورد از گوشت‌هاى حرام را بيان کرده است.
«منخنقة»، حيوانى است که خفه شده باشد، چه به دست انسان يا حيوان، يا خود بخود.
«موقوذة»، حيوانى است که با ضربه و شکنجه جان دهد. رسم عرب بر آن بوده که بعضى حيوانات را به احترام بت‌ها، آنقدر مى‌زدند تا جان دهد و اين کار را نوعى عبادت مى‌پنداشتند. «1» «متردية»، حيوان پرت شده از بلندى و «نطيحة»، حيوانى که بر اثر شاخ‌خوردن مرده باشد.
تحريم آنچه که در اين آيه مطرح شده است، در سوره‌هاى انعام و نحل و بقره آمده است ولى در اين آيه، نمونه‌هاى مردار (خفّه شده، کتک خورده، شاخ خورده و ...) بيان شده است.
امام باقر عليه السلام فرمودند: «ولايت، آخرين فريضه الهى است سپس آيه‌ى «الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ» را تلاوت فرمودند». «2»
بت‌ها، مجسمه‌هايى بود که شکل داشت؛ امّا «نصب»، سنگ‌هاى بى‌شکلى بود که اطراف کعبه نصب شده بود و در برابرش قربانى مى‌شد و خون قربانى را بر آن مى‌ماليدند.
در آيه‌ى 109 سوره بقره، تمايل کفّار نسبت به انحراف مسلمانان از راه خودشان مطرح شده است. خداوند فرمان داد: شما اغماض کنيد تا امر الهى برسد. پس مسلمانان منتظر حکم قاطعى بودند که کفّار را مأيوس سازد، تا اين‌که آيه‌ى الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ ... نازل شد.
«1». تفسير قرطبى.
«2». کافى، ج 1، ص 289.
جلد 2 - صفحه 236
غدير در قرآن
دو مطلب جداى از هم در اين آيه بيان شده است، يک مطلب مربوط به تحريم گوشت‌هاى حرام، مگر در موارد اضطرار و مطلب ديگر مربوط به کامل شدن دين و يأس کفّار که اين قسمت کاملًا مستقلّ است، به چند دليل:
الف: يأس کفّار از دين، به خوردن گوشت مردار يا نخوردن آن ارتباطى ندارد.
ب: رواياتى که از طريق شيعه و سنى در شأن نزول آيه آمده، در مقام بيان جمله‌ى «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ کَفَرُوا» و «الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ» است، نه مربوط به جملات قبل و بعد از آن، که درباره احکام مردار است.
ج: طبق روايات شيعه و سنّى، اين قسمت از آيه: الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ ... پس از نصب علىّ‌بن ابى‌طالب عليهما السلام به امامت در غديرخم نازل شده است.
د: غير از دلائل نقلى، تحليل عقلى نيز همين را مى‌رساند، چون چهار ويژگى مهم براى آن روز بيان شده‌است: 1. روز يأس کافران، 2. روز اکمال دين، 3. روز اتمام‌نعمت الهى بر مردم، 4. روزى که اسلام به عنوان «دين» و يک مذهب کامل، مورد پسند خدا قرار گرفته است.
حال اگر وقايع روزهاى تاريخ اسلام را بررسى کنيم، هيچ روز مهمى مانند: بعثت، هجرت، فتح مکّه، پيروزى در جنگ‌ها و ... با همه‌ى ارزشهايى که داشته‌اند، شامل اين چهار صفت مهم مطرح شده در اين آيه نيستند؛ حتّى «حجّةالوداع» هم به اين اهميّت نيست؛ چون حج، جزئى از دين است، نه همه‌ى دين.
* امّا بعثت، اوّلين روز شروع رسالت پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله است که هرگز نمى‌توان گفت روز اوّل بعثت، دين کامل شده است.
* امّا هجرت، روز هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله به فرمان خداست، روز حمله‌ى کفّار به خانه پيامبر است، نه روز يأس آنان.
* امّا روزهاى پيروزى در جنگ بدر و خندق و ... تنها کفّارى که در صحنه‌ى نبرد بودند، مأيوس مى‌شدند، نه همه‌ى کفار، در حالى که قرآن مى‌فرمايد: الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ کَفَرُوا ...
همه کفّار مأيوس شدند.
جلد 2 - صفحه 237
* امّا حجّةالوداع که مردم آداب حج را در محضر پيامبر صلى الله عليه و آله آموختند، تنها حج مردم با آموزش پيامبر کامل شد، نه همه‌ى دين در حالى که قرآن مى‌فرمايد: «الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ»
* امّا غديرخم روزى است که خداوند فرمان نصب حضرت على را به جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله صادر کرد، تنها آن روز است که چهار عنوان ذکر شده در آيه «أَکْمَلْتُ، أَتْمَمْتُ، رَضِيتُ، يَئِسَ الَّذِينَ کَفَرُوا» با آن منطبق است.
* امّا يأس کفّار، به خاطر آن بود که وقتى تهمت وجنگ وسوءقصد بر ضد پيامبر، نافرجام ماند، تنها اميد آنها مرگ پيامبر صلى الله عليه و آله بود. نصب علىّ‌بن ابى‌طالب عليهما السلام به همه فهماند که اگر آن حضرت پسرى مى‌داشت، بهتر از على نبود وبا مرگ او دين او محو نمى‌شود؛ زيرا شخصى چون علىّ‌بن ابى‌طالب عليهما السلام جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله و رهبر امّت اسلام خواهد بود.
اينجا بود که همه‌ى کفّار مأيوس شدند.
* امّا کمال دين، به خاطر آن است که اگر مقرّرات وقوانين کامل وضع شود، ليکن براى امّت و جامعه، رهبرى معصوم وکامل تعيين نشود، مقرّرات ناقص مى‌ماند.
* امّا اتمام نعمت، به خاطر آن است که قرآن بزرگ‌ترين نعمت را نعمت رهبرى وهدايت معرّفى کرده است، اگر پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله از دنيا برود ومردم را بى‌سرپرست بگذارد، کارى کرده که يک چوپان نسبت به گله نمى‌کند. چگونه بدون تعيين رهبرى الهى نعمت تمام مى‌شود.
* امّا رضايت خداوند، براى آن است که هرگاه قانون کامل ومجرى عادل بهم گره بخورد، رضايت پروردگار حاصل مى‌شود.
اگر هر يک از اکمال دين، اتمام نعمت، رضايت حقّ و يأس کفّار به تنهايى در روزى اتفاق افتد، کافى است که آن روز از «ايّام‌اللّه» باشد. تا چه رسد به روزى مثل غدير، که همه‌ى اين ويژگى‌ها را يک جا دارد. به همين دليل در روايات اهل‌بيت عليهم السلام عيد غدير از بزرگ‌ترين اعياد به شمار آمده است.
آثار اشيا، گاهى مترتّب بر جمع‌بودن همه اجزاى آن است، مثل روزه که اگر يک لحظه هم پيش از اذان، افطار کنيم، باطل مى‌شود، از اين جهت کلمه «تمام» به کار رفته است: «أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ» و گاهى به گونه‌اى است که هر جزء، اثر خود را دارد، مثل تلاوت آيات
جلد 2 - صفحه 238
قرآن که کمالش در تلاوت همه‌ى آن است و هر قدر هم خوانده شود، ثواب دارد. گاهى بعضى اجزا به گونه‌اى است که اگر نباشد، يک مجموعه ناقص است، هر چند همه‌ى اجزاى ديگر هم باشد، مثل خلبان و راننده که هواپيما و ماشين بدون آنها بى‌ثمر و بى‌فايده است.
رهبرى و ولايتِ حقّ هم چنين است، چون انسان را با خدا گره مى‌زند و بدون آن، آفريده‌ها و نعمت‌ها به نقمت تبديل مى‌شود وانسان را به خدا نمى‌رساند.
نگاهى به تغذيه در اسلام
اسلام مکتب عدل است، نه مثل غربى‌ها افراط در مصرف گوشت را توصيه مى‌کند، و نه مثل بودايى‌ها آن را حرام مى‌داند، و نه مثل چينى‌ها خوردن گوشت هر حيوانى را به هر شکلى جايز مى‌داند. در اسلام براى مصرف گوشت، شرايط و حدودى است، از جمله:
الف: گوشت حيوانات گوشتخوار را نخوريد؛ چون آلودگى‌هاى مختلف ميکربى و انگلى و ...
دارند.
ب: گوشت درندگان را نخوريد که روح قساوت و درندگى در شما پيدا مى‌شود.
ج: گوشت حيواناتى که موجب تنفر عمومى است، مصرف نکنيد.
د: گوشت حيوانى که هنگام ذبح، نام مبارک خدا بر آن گفته نشده، نخوريد.
ه: گوشت مردار را نخوريد.
امام صادق عليه السلام درباره‌ى گوشت مردار فرمود: «کسى به آن نزديک نشد مگر آنکه ضعف و لاغرى و سستى و قطع نسل و سکته و مرگ ناگهانى او را گرفت».
سؤال: آيا اجازه‌ى کشتن حيوانات براى مصرف گوشت آنها، با رحمت الهى سازگار است؟
پاسخ: اساس آفرينش بر تبديل وتحوّل است. خاک، گياه مى‌شود، گياه، حيوان مى‌گردد و حيوان به انسان تبديل مى‌شود و نتيجه‌ى اين تبديل‌ها، رشد است.