تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
حُرِّمَتْ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّيَةُ وَ النَّطِيحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاَّ ما ذَکَّيْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ دِينِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْکُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِيناً فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «3»
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 13
بعد از آن مستثنيات را که محرمات باشد بيان مى‌فرمايد:
حُرِّمَتْ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةُ: 1- حرام کرده شد بر شما مردار حيوانى که اذهاق روح او شود بدون ذبح شرعى.
وَ الدَّمُ: 2- و حرام شد بر شما خون ريخته شده لقوله «أَوْ دَماً مَسْفُوحاً» «1» و اهل جاهليت در حين قحطى خون را مى‌پختند و مى‌خوردند.
وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ: 3- و گوشت خوک با همه اجزاى آن، پيه و گوشت و پوست و استخوان و شير و پنير آن.
وَ ما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ: 4- و آنچه ذکر کرده شود و ببرند اسم غير خدا را در وقت ذبح او، مراد ذبيحه کفار است بنام لات و عزى و غير آن.
وَ الْمُنْخَنِقَةُ: 5- و حرام گردانيده شده است آنچه فشرده باشند گلوى او را تا مرده باشد، و اخناق اعم آنست که به فعل شخصى باشد چنانکه مشرکين گوسفند را خفه مى‌کردند و بعد مى‌خوردند؛ و يا بنفسه خفه شده باشد بواسطه عارضه.
وَ الْمَوْقُوذَةُ: 6- و حرام کرده شد حيوانى که به چوب يا سنگ و مانند آن زده باشند تا مرده باشد.
وَ الْمُتَرَدِّيَةُ: 7- و آنچه از بلندى افتاده باشد و يا در چاه افتاده بميرد.
«1» انعام 145.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 14
وَ النَّطِيحَةُ: 8- و آنچه شاخ زده حيوان، که مرده باشد.
وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ 9- و آنچه خورده باشد درنده، بعض آن را. و از اين سته متاخره اگر قبل از موت حيات مستقره نداشته باشد نيز حکم ميته دارد و اگر با آن حيات مستقره باشد بعد از تذکيه، اکل جايز است و هو المراد بقوله إِلَّا ما ذَکَّيْتُمْ: مگر آنچه دريابيد شما از اينها تذکيه آن را. و مراد به تذکيه قطع تمام اوداج اربعه است که آن حلقوم و مرى و ودجان باشد با آنچه در حکم آن است، و اين در غير شتر است؛ اما در شتر نحر است که فرو بردن کارد و غير آن در شکاف زير گلوى او. بدانکه کمترين ادراک تذکيه وقتى است که دم حيوان يا گوش او حرکت کند يا دو چشم او بهم زده شود، و اين منقول از حضرت صادق عليه السّلام و حضرت باقر عليه السّلام است. «1» وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ: 10- و از محرمات آنچه ذبح کرده باشند بر سنگها که منصوب است بر حوالى بيت الحرام، و گويند نصب مفرد انصاب است، و آن سيصد و شصت سنگ بوده که اهل جاهليت آنها را بر دور کعبه نصب کرده بودند و آنها را معظم داشته و بر آن قربانى مى‌کردند و گوشت را بالاى آن پاره پاره مى‌کردند و به قصد تقرب، خون آن را بر آن مى‌ماليدند؛ و بعد از اسلام مسلمانان گفتند: يا رسول اللّه، اهل جاهليت خانه کعبه را تعظيم مى‌کردند و به قصد قربت خون را بر آن مى‌ماليدند و ما اولى‌ايم که آن را تعظيم کنيم. خداوند آيه «لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها» «2» را نازل فرمود. و گفته‌اند مراد به نصب اصنامند، و بنابر اين تقدير «على» به معنى «لام» باشد، يعنى حرام است آنچه براى بتان بکشند و يا «على» به اصل خود «اى ما ذبح مسمّى على الاصنام».
وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ: 11- و طلب قسمت کنيد به نيزه‌هاى اقداح. و بدانکه عرب را سه تير بوده بى‌پر و پيکان که آن را ازلام و اقداح مى‌گفتند و در يکى نوشته بود «امرنى ربّى» و در دوم «نهانى ربّى» و در سوم «غفل» بود،
«1» مجمع البيان ج 2 ص 157.
«2» حج 37.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 15
يعنى چيزى بر آن ننوشته بودند، و چون ايشان را سفرى يا مهمى پيش آمدى بدانها تفأل کردى، بدين طريق که اين سه تير را در خريطه کردندى و يکى بيرون آوردى، اگر «امرنى ربّى» نوشته بود فى الحال بدان مهم اشتغال، و اگر «نهانى ربّى» بود يک سال ترک آن نمودى، و اگر «غفل» بيرون آمدى باز رجوع به خريطه کردى. و معنى استقسام به ازلام، طلب معرفت آن چيزى است که قسمت کرده شود به ازلام براى ايشان. و اما قرعه شرعيه همچنانکه به روايت متواتره به صحت پيوسته که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله اراده سفر مى‌فرمود ميان زوجات قرعه مى‌زدند، به نام هر کدام مى‌آمد او را مستصحب خود قرار مى‌دادند «1»، از اين قسم نيست زيرا حضرت اخذ آن فرموده به اذن الهى، پس قرعه کاشف بود از معلوم حق تعالى، و همچنين آنچه اصحاب تداول مى‌نمودند از استخاره به رقاع و حصى و سبحه و آنچه فقها استعمال آن نمايند از رقاع در امور مشکله از شارع مقدس و اهل بيت او صلوات اللّه عليهم نقل نموده‌اند، پس طعنى در آن نرود؛ زيرا هم مشروع و هم طلب خير و رشد است در امورات از ذات اقدس الهى. و تجربيات بسيار، اهل حق از استخاره نموده‌اند و بر مؤمنين اين امر مخفى نيست. مجاهد گفته: مراد به ازلام، کعاب فارس و روم است که به آن قمار بازى مى‌کنند. «2» و ابو سفيان بن وکيع گفته: مراد به آن نرد و شطرنج است. «3» و بهر تقدير ذلِکُمْ فِسْقٌ: اين استقسام به ازلام خروج از دائره اسلام است، زيرا آن، دخول در علم غيب و ضلال به اعتقاد آنکه طريق موصل است به قرب الهى؛ و ارتکاب آن افترا است بر او اگر مراد به «ربّى» در «امر ربّى» خداى تعالى باشد؛ و شرک است اگر مراد به آن صنم باشد؛ و اگر مراد به آن قمار و متناول باشد آنچه محرم است پس آن خروج است از امر حق تعالى و دخول در نهى او. و مى‌تواند بود که مشار اليه «ذلکم» جميع محرمات مذکوره باشد، يعنى: ارتکاب محرمات مذکوره خروج از امر الهى است.
الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ دِينِکُمْ: امروز و آنچه متصل به آن است از
«1» سيره ابن هشام، جلد 2، صفحه 297.
«2» مجمع البيان ج 2 ص 158.
«3» مجمع البيان ج 2 ص 158.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 16
ازمنه آتيه، نااميد شدند کافران از ابطال دين و رجوع شما به دين ايشان بتحليل اين خبائث و غير آن و يا از آنکه غالب گردانند شما را بر تحليل آن. و گويند مراد «اليوم» روز نزول آيه است، چه در روايت آمده که نزول اين آيه بعد از عصر روز جمعه در عرفات در حجة الوداع «1» بود.
فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ: پس مترسيد از فتنه ايشان و از غلبه آنها بر شما، و بترسيد از من و خالص نمائيد خشيت را براى من در ارتکاب امور و اجتناب از منهيات. مروى است که روز جمعه حضرت رسالت خطبه‌اى انشا فرمود و در آن مجلس جمعى بسيار حاضر بودند و حضرت به همه آنها نظر، و غير از مسلمان و موحد کسى را نديد، خوشحال شد. حق تعالى اين آيه نازل فرمود که امروز مشرکان را استيلا و تسلطى بر اهل اسلام نباشد تا روز قيامت. «2» الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ: امروز کامل گردانيدم براى شما دين شما را به نصرت و اظهار غلبيت آن بر همه اديان يا به تنصيص بر قواعد عقايد و توقيف بر اصول و قوانين شرايع که ديگر احکام آن را رقم نسخ نباشد.
وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْکُمْ نِعْمَتِي: و تمام کردم بر شما نعمت خود را، يا تمام کردم بر شما هدايت و توفيق، و يا به اکمال احکام، و يا به فتح مکه معظمه و هدم منار جاهليت که به اطمينان حج گذاريد و هيچ مشرک با شما حج نگذارد، و يا اتمام نعمت فرمود به دخول جنت که اعظم نعم است.
وَ رَضِيتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِيناً: و اختيار نمودم براى شما اسلام را و دين پاکيزه‌تر از همه اديان نزد من همين باشد تا روز قيامت نه دين ديگر.
تنبيه- به اتفاق خاصه و جمهور از مفسرين و محدثين عامه، آيه «الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ» (الخ) در حجة الوداع در روز غدير خم نازل شد:
1- از حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السّلام مروى است که: اين آيه بعد از آنکه حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله امير المؤمنين عليه السّلام را خليفه خود گردانيد در غدير خم در حين انصراف از حجة الوداع و فرمود من کنت مولاه
«1» مجمع ج 2 ص 159.
«2» مجمع ج 2 ص 158.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 17
فعلىّ مولاه» و اين آخرين فريضه‌اى بود که حق تعالى نازل فرمود، بعد از آن هيچ فريضه نازل نشد «1»؛ پس کمال فرائض الهى به نصب امامت و خلافت امير المؤمنين عليه السّلام بوده باشد؛ و «سيّد عالم» در وقت نزول اين آيه فرمود:
«اللّه اکبر على اکمال الدّين و اتمام النّعمة و رضى الرّب برسالتى و بولاية علىّ بن أبي طالب من بعدى» بعد فرمود «من کنت مولاه فعلىّ مولاه» (الخ) «2».
2- حاکم ابو القاسم حسکانى در کتاب «شواهد التنزيل» به سند خود از ابى صالح از ابن عباس روايت نموده که اين آيه در حق على عليه السّلام نازل شد، پس رسول خدا صلى اللّه عليه و آله دست او را گرفت و فرمود «من کنت مولاه» (الخ) «3».
3- صدر الائمه خطيب خوارزمى به سند خود از ابو هريره روايت نموده که حضرت، مردم را در غدير خم خواند در روز پنجشنبه و امر فرمود تا زير درختان را از خار و خاشاک پاک کردند، و مردم را به ولايت على عليه السّلام دعوت فرمود، و دست او را گرفته بلند نمود چنانکه مردم سفيدى زير بغل او را مشاهده کردند و مردم از آن مکان متفرق نشدند تا آيه «الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ» (الخ) بر رسول نازل شد «4».
4- مالکى در فصول المهمه از ابو سعيد خدرى روايت نموده که آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ» (الخ) در خصوص على عليه السّلام نازل شد «5». و خداى تعالى پس از تبليغ امر ولايت فرمايد: «الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ» (الخ).
5- ثعلبى، امام مفسرين عامّه گفته: چون آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ» (الخ) نازل شد، حضرت دست على بن أبي طالب عليه السّلام را گرفته
«1» مجمع ج 2 ص 159.
«2» مجمع ج 2 ص 159.
«3» بعضى از مدارک عامّى اين حديث در کتاب احقاق الحق، جلد 3 صفحات 320 تا 336 آمده است- و نيز رجوع شود به الغدير، جلد اوّل، صفحه 210 تا 217 (طبع نجف)
«4» الغدير، صفحه 213 از جلد اوّل.
«5» الفصول المهمّه، صفحه 42 (طبع نجف)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 18
فرمود: «من کنت مولاه فهذا علىّ مولاه» «1» 6- در ينابيع المودّه شيخ سليمان، معروف به خواجه کلان، باب 4 صفحه 36 طبع اسلامبول 1301، آمده است: ابو العباس احمد بن محمّد بن سعيد بن عقده کتابى مستقلّ در خبر غدير خمّ تأليف کرده و ناميده آن را به «الموالاة» و طرق آن 105 طريق مى‌باشد. حکايت نموده علّامه علىّ بن موسى و علىّ بن محمّد ابى المعالى الجوينى ملقّب به امام الحرمين استاد غزالى که ديدم مجلّدى در بغداد در دست صحّافى و در آن روايات خبر غدير ثبت بود. بر جلد آن نوشته شده بود: مجلد بيست و هشتم از طرق فرمايش نبوى صلى اللّه عليه و آله «من کنت مولاه فعلىّ مولاه» و مى‌آيد بعد از آن جلد بيست و نهم. او از ديدن اين کتاب به تعجّب آمده بود. «2» احمد بن حنبل در مسند خود روايت نموده از براء بن عازب که گفت: با رسول خدا بوديم. پس در غدير خم فرود آمدند و ندا کردند در ميان مردم الصّلوة جامعة و ميان دو درخت را پاک کردند. حضرت نماز ظهر را نمود. پس دست على را گرفت و فرمود: آيا نمى‌دانيد من اولى هستم به مؤمنان از جانشان؟
گفتند: بلى. فرمود: آيا نمى‌دانيد من اولى هستم به هر مؤمنى از نفس او؟
گفتند: بلى، پس دست على را گرفت فرمود: هر که من مولاى اويم على مولاى اوست، پس فرمود: خدايا دوستى نما با هر که با على دوستى کند، و دشمنى کن با هر که دشمنى با على نمايد. پس عمر گفت: يا على، گوارا باد تو را اى پسر ابو طالب، گرديدى مولاى هر مؤمن و مؤمنه «3».
فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ: پس هر که مضطر و بيچاره شود به تناول شيئى از اين محرمات در گرسنگى و نيافتن طعام غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ: در حالتى که ميل کننده نباشد مر گناهى را، يعنى به تلذّذ آن را نخورد و يا زياده از سد رمق تناول نکند لقوله تعالى «غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ»* «4» پس اگر در حال ضرورت، بقدر سد رمق از
«1» احقاق الحقّ، جلد سوّم، صفحه 325 (بنقل از تفسير ثعلبى)
«2» ينابيع المودّة، صفحه 36.
«3» اين روايت، در کتاب شريف احقاق الحق، جلد 6، صفحه 234 تا 242 از کتب مختلف عامّه نقل شده است.
«4» سوره انعام، آيه 145.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 19
اين محرمات براى حفظ حيات تناول نمايد فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ: پس بدرستى که خداى تعالى آمرزنده است مر او را در اين گناه، مهربان بر او که به خوردن اين مقدار رخصت داد او را و بر آن مؤاخذه ننمايد، چه تضييق وقت و تشديد بنده و تکليف ما لا يطاق، خلاف حکمت و مصلحت الهى است، پس بر ذات مقدس او جايز نباشد.
عبرت- در حکاية الصالحين مروى است که: مردى فقير پرده بر احوال خود کشيده بود و به حسب ظاهر چنان فرا مى‌نمود که توانگر است، و حقيقت حال خود را به هيچکس ابراز نمى‌کرد. و در همسايگى او مردى غنى بود. پسرى داشت او را خيلى دوست و قرة العين پدر بود. روزى اين پسر به خانه آن فقير رفت. ديد طعامى مهيا ساخته خوردند، و به آن کودک چيزى ندادند. به خانه پدر آمد دلتنگ و گريان و صورت حال باز گفت. هر چند غذاهاى رنگارنگ براى او آوردند ساکت نشد و مى‌گفت: من از آن طعام همسايه خواهم. پدر پريشان، همسايه را حاضر نمود و گفت به او: چگونه روا باشد که از تو صدمه بما رسد؟
فقير گفت: حاشا، اين سرّى است که حالا ناچارم افشاى آن کنم، و اگر اين واقعه نشدى هرگز نگفتى. بدانکه ما طعام را که خورديم بدان جهت به طفل تو نداديم که اکل آن ما را حلال بود و بر تو و اولاد تو حرام. آن مرد گفت:
«سبحان اللّه» يک چيز چگونه بر يکى حلال و بر يکى حرام باشد؟ فقير اين آيه را تلاوت نمود که «فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ» بعد از آن گفت که: آن مردار بود، ما را به جهت اضطرار حلال بود. و بر شما به سبب عدم اضطرار حرام. آن مرد متأسف شده گفت: چگونه جايز باشد که تو در همسايگى من باشى به اين حال و من مخبر نباشم. قسم خورد که از اين خانه بيرون نروى تا آنچه دارم تنصيف کنم. پس جميع اموال خود را با او مناصفه نمود. چون وفات يافت او را در خواب ديدند، پرسيدند: خداى تعالى با تو چه کرد؟ گفت:
به جهت مواسات با همسايه، مرا خداى متعال به اعلى عليين رسانيده که مرتبه صالحين است.
تنبيه- بدانکه خوردن حرام، اعظم حجابى است بندگان را از وصول به
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 20
درجه ابرار، و قوى‌تر مانعى است از اتصال به عالم انوار. سراچه دل را از آن تيرگى و ظلمت و خباثت و غفلت، حاصل؛ و نفس انسانى بسبب آن به اسفل درکات، هلاکت و ضلالت واصل مى‌گردد؛ عهد پروردگار به واسطه آن فراموش و در گمراهى و سرگردانى با شياطين به سبب آن هم آغوش. آرى، دلى که از لقمه حرام روئيده شود کجا، و قابليت انوار عالم قدس کجا، و نطفه‌اى را که از مال مردم بهم رسيده باشد يا مرتبه رفيعه انس با پروردگار چه کار، چگونه پرتو لمعان عالم نور، به دلى تابد که بخار غذاى حرام آن را تاريک کرده، و کى صفا براى نفسى حاصل مى‌شود که کثافات مال مشتبه، آن را آلوده و چرک نموده؛ بهمين جهت پيغمبران نهايت تحذير از او فرمودند.
از حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله مروى است که در بيت المقدس ملکى هر شب ندا مى‌کند که: هر که بخورد چيز حرامى را، خدا از او قبول نمى‌فرمايد سنتى و نه واجبى را.
در حديث قدسى خداوند فرمايد: و من لم يبال من اين يأکل لم ابال من اين باب ادخله النّار «1»: يعنى هر که باک ندارد که از کجا مى‌خورد، باک ندارم که از کدام در او را داخل آتش جهنم نمايم.
پس بر هر شخص عاقل لازم است نهايت اهتمام را در معاش خود بنمايد که فرموده: عبادت هفتاد جزء است و افضل همه اجزاء، طلب حلال است. «2» و در حديث ديگر وارد است که عبادت ده جزء است، نه جزء آن طلب حلال باشد. «3» و اموال حرام بر سه قسم است: اول- آنکه ذاتا حرام است مثل سگ و خوک مانند آن. دوم- آنکه صفتى عارضى حرام شده مثل طعام مخلوط به زهر.
سوم- آنکه به جهت نقص خللى که در گرفتن و دادن مال بهم رسيده، مثل ماليات به اقسامه و آنچه گرفته مى‌شود به ظلم و عدوان و غصب و دزدى و خيانت و مکر و حيله و تدليس و تفتين و رشوه و غيره.
«1» بحار الانوار، جلد 103، صفحه 13، حديث 63 (با اندکى تفاوت)
«2» بحار الانوار، جلد 103، صفحه 7، حديث 25- جامع الاخبار، فصل 99.
«3» بحار الانوار، جلد 103، صفحه 4، حديث 13- جامع الاخبار، فصل 99.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 21