تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَسْئَلُونَکَ ما ذا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّيِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُکَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَکُمُ اللَّهُ فَکُلُوا مِمَّا أَمْسَکْنَ عَلَيْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ «4»
شأن نزول- سعيد بن جبير روايت کند «1» که عدى بن حاتم و زيد الخليل طائى که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله زيد الخير نام نهاده بود به خدمت آن حضرت آمده عرض کردند: يا رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله ما در جائى مى‌باشيم که به سبب سگان و مرغان شکارى، مهماندارى مى‌کنيم؛ و سگان، جانوران دشتى مى‌گيرند، بعضى از آنها را دريابيم پيش از آنکه سگ آن را هلاک کند و ذبح مى‌کنيم، و برخى تا رسيدن ما، سگ آن را تلف نموده و خدا فرموده مردار حرام مى‌باشد، آيا حکم اين چگونه باشد؟ آيه شريفه نازل شد.
يَسْئَلُونَکَ ما ذا أُحِلَّ لَهُمْ: مى‌پرسند از تو چه چيز حلال کرده شده است بر ايشان بعد از استماع محرمات مذکوره قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّيِّباتُ: بگو حلال کرده شده است براى شما کشتارهاى پاکيزه مادامى که شرع، نهى آن نکرده باشد؛ و آن هر ذبيحه است که به نام حق تعالى ذبح کرده باشند، پس حرام باشد آنچه عرب به نام اصنام ذبح مى‌کردند يا مراد به طيبات محللات است که تذکيه شوند بر وجه شرع. و اصح آن است که مراد به آن هر چيزى است که تحريم آن در شرع ثابت نشده است. وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ: و نيز حلال شده است براى شما صيد آنچه تعليم داده‌ايد از شکار کنندگان، مراد سگانند فقط، و اين مروى از ائمه هدى باشد چنانچه على بن ابراهيم در تفسير «2» خود از ابى عبد اللّه
«1» مجمع البيان ج 2 ص 161.
«2» وسايل الشيعه، جلد 16، صفحه 213، حديث 2.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 22
عليه السّلام روايت کرد: آن حضرت را از صيد يوز و باز و سگ سؤال نمودم، فرمود: نخور مگر آنچه تذکيه کنى إلا سگان شکارى. گفتم اگر سگ آن را کشته باشد. فرمود: بخور، خداوند مى‌فرمايد: وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُکَلِّبِينَ» (الخ) با شرايطى که در رسائل عمليه مذکور است. مُکَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَکُمُ اللَّهُ: حلال است صيد سگان شکارى در حالتى که ادب کنندگانيد ايشان را طريق صيد کردن مى‌آموزانيد آنها را از آنچه آموخته است خداى تعالى شما را از طريق تأديب. و اصحاب ما از ائمه هدى عليهم السّلام نقل کرده‌اند «1» که تعلّم به چند امر حاصل شود: اول- عقب شکار رود وقتى او را رها کنند.
دوم- وقت خواندن او، باز آيد. سوم- شکار را نخورد. چهارم- استمرار بر اين غالبا و اعتبارى ندارد ندرة در نفى و اثبات آن «2» وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ: و ياد کنيد نام خدا را بر آن سگ معلّم در وقت ارسال او به جانب صيد. يا نام خدا را بريد بر آنچه نگهداشته‌اند سگان معلّم وقتى که ادراک تذکيه آن نمائيد.
در «منهج» «3» از ابو رافع روايت شده: روزى جبرئيل نازل شد بر پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و بر در خانه ايستاد. و پس از اجازه، داخل نشد. حضرت سبب پرسيد. جبرئيل گفت: ما معشر ملائکه داخل نمى‌شويم به موضعى که در آن صورتى يا سگى باشد. اصحاب نگاه کردند در بعضى خانه‌ها سگ بود. حضرت فرمود: هيچ سگى را زنده نگذاريد در مدينه. سگان فرار نموده به خارج مدينه رفتند. چون اين آيه آمد گفتند: يا رسول اللّه، چگونه صيد کنيم و حال آنکه ما را امر فرمودى سگان را بکشيم. حضرت ساکت شد. وحى نازل گرديد در اذن سگانى که نفع داشته باشند. حضرت استثنا فرمود سگان شکارى و سگان گله و سگان پاسبان را، و اذن فرمود در آنها. در تفسير شيخ ابو الفتوح رازى از حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله که فرمود: لا يحلّ ثمن الکلب و لا حلوان الکاهن و لا مهر البغى و نهى عن اقتنائها و امساکها و امر بغسل الاناء من ولوغها ثلث مرّات احديهنّ
«1» مجمع البيان ج 2 ص 161.
«2» عبارت «فکلوا ممّا امسکنّ عليکم» از قلم مؤلّف افتاده است.
«3» منهج ج 3 ص 178.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 23
بالتّراب. فرمود حلال نباشد قيمت سگ و مزد فالگو و مهر زنا کننده، و ما را نهى نمود از سگ داشتن و امر نمود به شستن ظرف از ولوغ او سه مرتبه يکمرتبه از آن به خاک.
وَ اتَّقُوا اللَّهَ: و بترسيد از خداى متعال در تناول و خوردن آنچه حرام فرموده؛ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ: بدرستى که خداى تعالى زود حساب کننده است و از حلال و حرام سؤال خواهد کرد.
در نهج البلاغه: سئل کيف يحاسب اللّه الخلق على کثرتهم فقال عليه السّلام کما يرزقهم على کثرتهم فقيل کيف يحاسبهم و لا يروثه قال کما يرزقهم على کثرتهم و لا يرونه «1» سؤال کرده شد از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام چگونه محاسبه خواهد کرد حق تعالى با خلايق و به چه نوع، شماره أعمال آنها نمايد با وجود بسيارى ايشان؟ پس فرمود عليه السّلام همچنان که روزى مى‌دهد ايشان را با وجود کثرت. آنها گفتند: چگونه حساب کند با ايشان و حال آنکه نمى‌بينند خالق خود را؟ جواب فرمود: چنانچه روزى مى‌دهد ايشان را با وجود کثرت آنها و حال آنکه نمى‌بينند رازق خود را.