تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
حُرِّمَتْ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّيَةُ وَ النَّطِيحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاَّ ما ذَکَّيْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ دِينِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْکُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِيناً فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «3»
ترجمه
حرام شد بر شما مردار و خون و گوشت خوک و آنچه بانک زده شود جز نام خدا بر آن و خفه کرده شده و بچوب مرده و بپرتاب مرده و بضرب شاخ مرده و آنچه خورده درنده مگر آنچه تذکيه نموديد و آنچه کشته شود براى بتان و آنکه قسمت گيريد به تيرها اين کار شما نافرمانى است امروز نااميد شدند آنانکه کافر شدند از دين شما پس نترسيد از آنها و بترسيد از من امروز کامل کردم براى شما دين شما را و تمام نمودم بر شما نعمت خود را و اختيار کردم براى شما اسلام را دين پس هر که مضطر شد در گرسنگى با آنکه مايل نباشد مر گناه را پس همانا خداوند آمرزنده مهربان است.
تفسير
بيان است براى ما يتلى عليکم در آيه اوّل سوره و ذکر شده است محرمات ذاتى و عرضى از حيوان که متداول بوده است تناول آنها در عرب مانند گوشت مردار که با آداب شرعى ذبح نشده است و خون غير از آنچه باقى بماند در بدن حيوان بعد از ذبح شرعى که آن پاک و حلال است گفته‌اند معمول بوده در عرب حيوان را که مى‌کشتند خون آنرا در روده‌هايش مى‌ريختند و کباب مى‌کردند و مى‌خوردند و گوشت خوک که مطلقا حرام است و قابل تذکيه نيست و داراى مضارى است که در جسم و روح خورنده تأثير مينمايد و خوردن آن در ميان عرب و غيره متعارف بوده و هست براى
جلد 2 صفحه 171
آنکه گفته‌اند لذيذ و چرب است و باين جهت از بين حيواناتى که گوشت آنها با لذات حرام است تخصيص بذکر يافته است و آن حيوانيکه در موقع ذبح آن بجاى آنکه بسم اللّه بگويند گفته شود بنام لات يا عزّى و يا ساير بت‌ها و از حضرت باقر (ع) در عيون روايت نموده که آن حيوانيست که براى بت‌ها کشته شود و شايد مراد همين معنى باشد چون وقتى نام بت در موقع ذبحش برده شد صادق است براى بت کشته شده يعنى براى تعظيم او کشته شده است و محتمل است مراد آن باشد که براى تقرب به بت‌ها کشته شود و باين عنوان اعلان شده باشد و انصاف آنستکه لفظ احل در آيه که بمعنى رفع صوت است مشعر باين معنى است و آن حيوانيکه بفشردن گلو بميرد چنانچه معمول مجوس بوده و در آنزمان باين نحو کشتار ميکردند و آن حيوانيکه بضرب شديد چوب مرده باشد که آنهم متعارف بوده است و آن حيوانيکه از بلندى پرتاب شود و بميرد و آن حيوانى که بضرب شاخ حيوان ديگر بميرد و آن حيوانيکه حيوان درنده آن را پاره کرده باشد و باين سبب مرده باشد و آن حيوانيکه براى تقرب بآنچه منصوب شده است براى پرستش کشته شود مانند آتشکده و درخت و سنگ‌هائى که بديوار کعبه يا ساير معابد نصب مينمودند و عناوين مذکوره بعد از نقل روايت عيون باين تقريب در آنحديث تفسير شده و کيفيت تقسيم با تير را باين نحو بيان فرموده‌اند که کشتار را باسم ده نفر ده قسمت مى‌کردند هفت نفر از آنها بتفاوت از يک سهم تا هفت سهم داشتند و سه نفر بى‌سهم بودند و ده تير هم بوده و هر يک از آن تيرها اسمى داشته که بواسطه آن اسم معلوم مى‌شد که صاحب آن بى‌سهم است يا سهم‌دار و بر فرض داشتن چند سهم دارد و اين تيرها را يک يک از محل خود بيرون ميآوردند و بالاخره هر يک از آن سه نفر که سهم نداشتند بايد ثلث قيمت آنحيوان را بدهند و سايرين گوشت آن را بخورند و اين چون قمار بود خداوند حرام فرمود و قمى مثل روايت عيون را نقل نموده و در فقيه و تهذيب هم قريب بمعناى اين روايت را از حضرت جواد (ع) نقل نموده تفاوتى که دارد موقوذه را تفسير فرموده بآنحيوانيکه بواسطه مرض مرده باشد و بعضى گفته‌اند مراد از استقسام بازلام طلب قسمت رزق است چون معمول بوده که وقتى مى‌خواستند بامرى اقدام نمايند از قبيل سفر براى طلب رزق و غيره سه تير انتخاب مينمودند بيکى مينوشتند خدا مرا امر کرده است بديگرى مينوشتند خدا مرا نهى فرموده و سومى را ننوشته مى‌گذاردند اگر
جلد 2 صفحه 172
امر بيرون ميآمد اقدام مينمودند و اگر نهى بيرون مى‌آمد اجتناب مى‌کردند و اگر ننوشته بيرون ميآمد عمل را تکرار مينمودند تا تکليف معلوم شود و اين عمل را در غير محلّ مينمودند و در بعضى از اخبار باين امر اشاره شده است و در اواخر سوره ذکر خواهد شد انشاء اللّه تعالى و اين مقدار از اختلاف بنظر حقير موجب تعارض بين روايات نيست زيرا ممکن است مراد معنى اعم باشد يا هر يک مستقلا اراده شده باشد چنانچه مکرر اشاره شده است که استعمال لفظ در اکثر از يک معنى جائز و در معانى قرآنيه شايع است و در مجمع از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که هر يک از محرمات مذکوره در آيه اگر تذکيه شود حلال است غير از خوک و خون که قابل تذکيه نيست و عياشى از حضرت رضا (ع) نقل نموده که متردّيه و نطيحه و آنچه خورده است او را درنده وقتى تذکيه آن را ادراک نمودى حلال است و در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده که کمتر چيزيکه بسبب آن ادراک تذکيه ميشود آنستکه وقتى بحيوان برسى گوش يا دم يا چشم خود را حرکت بدهد و در کافى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که وقتى چشم بهمزند يا پا بزمين بسايد يا دم تکان دهد تذکيه‌اش ادراک شده است و باين معنى روايات ديگرى هم نقل شده است که خلاصه آنها آنستکه هر يک از عناوين مذکوره در صورتى موجب تحريم است که بآن سبب حيوان بميرد ولى اگر حيوان بآن سبب نمرد و تذکيه شرعيه در حال حياة بر آن واقع شد حلال ميشود و در جمله ذلکم فسق ممکن است مشار اليه تمام مذکورات باشد ولى اقرب آنستکه همان طلب قسمت بتوسط تيرها باشد که بيان شد و انصاف آنستکه نسبت فسق باين عمل با معنى اول که صريحا در روايات عيون و فقيه و تهذيب و قمى ذکر شده است انسب و اوضح است زيرا که عمل بمعنى مذکور در کلام مفسرين که ثانيا ذکر شد صريح در فسق نيست زيرا که ممکن است مراد قرعه و استخاره و تفال و امثال اينها باشد مگر آنکه گفته شود اين عمل را بعنوان استعلام از غيب بتوسط خداهاى باطله خودشان مينمودند يا بعنوان کهانت و اخبار قطعى از غيب ميکردند و آثار خارجى از قبيل ملکيت و نسب و نفى آندو و امثال اينها بر آن مرتب ميکردند و در هر حال معنى اوّل انسب بمفاد آيه و اسلم از اشکال و صريح روايات است و معنى دوم عنوان کلى است که مربوط بعناوين مذکوره در آيه نيست و بايد بتکلف تطبيق شود و الّا اجنبى از آنها و امر مستقلى ميشود که از آن نهى شده است و اين خلاف ظاهر و خارج از اسلوب محاورات است
جلد 2 صفحه 173
و اللّه اعلم و ياس کفار از مداخله در عقايد مسلمانان وقتى است که ثبات قدم آنها در دين واضح و آشکار شود و خداوند فتح و ظفر را نصيب آنها فرمايد و آخرين دستور کلى دينى آنها مبين گردد که در هر حکمى و حادثه که براى آنها روى دهد بدانند تکليف خود را و اين ميسور نگردد مگر به نصب امام و مرجع احکام چنانچه قمى فرموده که فرمود يعنى امام (ع) اين معنى وقتى محقق شد که ولايت امير المؤمنين (ع) نازل گرديد پس ديگر جاى ترس از کفار که اخلال در دين مسلمانان نمايند باقى نميماند و ترس منحصر بعقوبت الهى ميشود در مخالفت اوامر و نواهى او و ولىّ وقت که اطاعت او مقرون باطاعت خدا است و در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده در ذيل اليوم اکملت لکم دينکم که نازل شد بعد از آنکه نصب فرمود پيغمبر (ص) امير المؤمنين (ع) را بخلافت خود در روز غدير خم وقتى که از حجة الوداع مراجعت ميفرمود و اين آخر حکمى بود که خداوند فرمود و بعد از آن ديگر حکمى نفرمود و در کافى از حضرت باقر (ع) روايت نموده که احکام بتدريج پى در پى نازل شد و آخر آنها ولايت بود پس نازل شد اليوم اکملت لکم دينکم و بعد از آن ديگر حکمى نازل نشد و عياشى و قمى نيز اين معنى را از آنحضرت نقل نموده‌اند و در برهان اخبارى از عامه و خاصه باين معنى نقل نموده است که متواتر بلکه زايد از حد تواتر است و فيض ره فرموده همانا کامل شد فرائض الهى بولايت براى آنکه پيغمبر (ص) آنچه را بوديعت گذارده بود خداوند نزد او از علم به على (ع) و ذريه اطهار او که هر يک بعد از ديگرى اوصياء آنحضرت بودند سپرد و چون آنها قائم مقام آن حضرت شدند و مردم متمکن از رجوع بآنها در حلال و حرام گرديدند و اين سيره مرضيه مستمر گرديد دين کامل و نعمت تمام شد و اين معنى بعينه از ائمه عليهم السلام وارد شده است و در خطبه غدير خواهد آمد انشاء اللّه تعالى و الحمد للّه على نعمائه حقير عرض ميکنم معلوم ميشود دين بدون ولايت ناقص است و نعمت بى‌وجود امام ناتمام و اسلام بدون امامت مرضى خداوند نيست لذا روايت شده است که بعد از نزول اين آيه عمر گريه کرد پيغمبر (ص) فرمود چرا گريه مى‌کنى او عرض کرد براى اينکه دين ناقص بود و امروز کامل شد پيغمبر (ص) تصديق فرمود او را و بعد از اين آيه پيغمبر (ص) هشتاد و يکروز بيشتر حيات نداشت و در روز دوشنبه بيست و هشتم يا بيست و نهم ماه صفر بجوار رحمت الهى مستقر گرديد و ظاهر اين روايات آنستکه اين جمله از اين آيه مستقلا نازل شده است
جلد 2 صفحه 174
و مربوط بسابق نيست اگر چه ممکن است در وجه ربط آن بما قبل گفته شود که چون اين آيه آخرين آيات نازله در احکام است پس شريعت و دين کامل و نعمت الهى تمام شده است ولى انصاف آنستکه ذکر محرمات چندى مناسب با اين مقدار اهميّت نيست و مطلب همانستکه در روايات متواتره از خاصه و عامه نقل شده است که اين جمله در روز غدير خم نازل گرديده و بمناسبت امر ولايت اکمال دين شده است و منافى نيست با آنکه صدر آيه هم در همان روز نازل شده باشد و در هر حال اين قسمت بمنزله جمله معترضه است که بآن اثبات کمال دين اصولا و فروعا ميشود که ديگر نسخ در آن راه ندارد و مزيدى بر آن متصور نيست و اين دين باقى است تا روز قيامت و حلقه رسالت ختم شده بوجود خاتم انبياء و مرسلين و بعد از اين حکم اضطرار در خوردن محرمات مذکوره را بيان ميفرمايد که کسيکه مضطر شود بخوردن يکى از آن محرمات در قحطى با آنکه متعمد بگناه نباشد چنانچه قمّى ره از امام باقر (ع) نقل نموده همانا خداوند آمرزنده و مهربانست و مؤاخذه نمى‌فرمايد فيض ره فرموده متمايل بگناه و متعمد نبودن بآنستکه براى لذت نخورد و زياده از حد رخصت تناول ننمايد چنانچه در تفسير قول خداوند غير باغ و لا عاد در سوره بقره گذشت و بنظر حقير قيد براى تحقق معنى اضطرار است و تأکيد همان معنى را مينمايد يعنى اضطرار موجب اينعمل شده باشد نه ميل بگناه و رغبت بمعصيت و در کلام امام (ع) تفسير بلازم شده است و اللّه اعلم ..