اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
حُرِّمَت عَلَيکُم‌ُ المَيتَةُ وَ الدَّم‌ُ وَ لَحم‌ُ الخِنزِيرِ وَ ما أُهِل‌َّ لِغَيرِ اللّه‌ِ بِه‌ِ وَ المُنخَنِقَةُ وَ المَوقُوذَةُ وَ المُتَرَدِّيَةُ وَ النَّطِيحَةُ وَ ما أَکَل‌َ السَّبُع‌ُ إِلاّ ما ذَکَّيتُم وَ ما ذُبِح‌َ عَلَي النُّصُب‌ِ وَ أَن تَستَقسِمُوا بِالأَزلام‌ِ ذلِکُم فِسق‌ٌ اليَوم‌َ يَئِس‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا مِن دِينِکُم فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَون‌ِ اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ لَکُم دِينَکُم وَ أَتمَمت‌ُ عَلَيکُم نِعمَتِي وَ رَضِيت‌ُ لَکُم‌ُ الإِسلام‌َ دِيناً فَمَن‌ِ اضطُرَّ فِي مَخمَصَةٍ غَيرَ مُتَجانِف‌ٍ لِإِثم‌ٍ فَإِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ «3»
حرام شده است بر شما مؤمنين حيواناتي که بدون تزکيه مرده‌اند و خون و گوشت خوک و آنچه قرباني ميکنند و نام خدا را نمي‌برند و حيواناتي که خفه شده‌اند و حيواناتي که بتوسط سنگ و چوب که بآنها ميزنند تا بميرند و حيواناتي که از جاي مرتفع مياندازند يا در چاه مي‌افتند و ميميرند و حيواناتي که بيک ديگر شاخ ميزنند تا يکي از آنها بميرد و حيواناتي که درندگان آنها را پاره ميکنند و ميخورند مگر آنها را تذکيه کنيد تا نيمه جاني دارند و حيواناتي که براي بتها و خدايان مشرکين قرباني ميکنند و حيواناتي که بطريق قمار تقسيم ميکنند اينکه فسق و معصيت و خروج از طاعت است امروز مأيوس شدند کساني که کافر شدند از دين شما از آنها بيم نداشته باشيد و از من که خداي شما هستم بترسيد امروز کامل کردم براي شما دين شما را و تمام کردم بر شما نعمت خود را و راضي شدم براي شما دين اسلام را پس کسي که مضطر شد در قحطي و نميخواهد مرتکب حرام شود مانعي ندارد بقدر رفع اضطرار از ميته بخورد پس محققا خدا آمرزنده و مهربان است کلام در اينکه آيه در چند مقام واقع ميشود:
(مقام اول)
آنکه معاندين ترتيب نزول اينکه آيه را از روي عناد با امير المؤمنين عليه السّلام
جلد 6 - صفحه 296
و غصب خلافت بر هم زدند، جمله اليَوم‌َ يَئِس‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا و اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ لَکُم دِينَکُم مربوط باين آيه نيست و بعد از آيه يا أَيُّهَا الرَّسُول‌ُ بَلِّغ ما أُنزِل‌َ إِلَيک‌َ در غدير خم هيجدهم ذي الحجه نازل شده و اينکه آيه بعد از جمله وَ أَن تَستَقسِمُوا بِالأَزلام‌ِ جمله فَمَن‌ِ اضطُرَّ فِي مَخمَصَةٍ بوده، و شاهد بر اينکه مدعي اموري است:
امر اول- آيات شريفه قرآن که مشابه اينکه است در سوره بقره آيه 172 إِنَّما حَرَّم‌َ عَلَيکُم‌ُ المَيتَةَ وَ الدَّم‌َ وَ لَحم‌َ الخِنزِيرِ وَ ما أُهِل‌َّ بِه‌ِ لِغَيرِ اللّه‌ِ فَمَن‌ِ اضطُرَّ غَيرَ باغ‌ٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثم‌َ عَلَيه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ و در سوره انعام آيه 145 قُل لا أَجِدُ فِي ما أُوحِي‌َ إِلَي‌َّ مُحَرَّماً عَلي طاعِم‌ٍ يَطعَمُه‌ُ إِلّا أَن يَکُون‌َ مَيتَةً أَو دَماً مَسفُوحاً أَو لَحم‌َ خِنزِيرٍ فَإِنَّه‌ُ رِجس‌ٌ أَو فِسقاً أُهِل‌َّ لِغَيرِ اللّه‌ِ بِه‌ِ فَمَن‌ِ اضطُرَّ غَيرَ باغ‌ٍ وَ لا عادٍ فَإِن‌َّ رَبَّک‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ و در سوره نحل آيه 115 إِنَّما حَرَّم‌َ عَلَيکُم‌ُ المَيتَةَ وَ الدَّم‌َ وَ لَحم‌َ الخِنزِيرِ وَ ما أُهِل‌َّ لِغَيرِ اللّه‌ِ بِه‌ِ فَمَن‌ِ اضطُرَّ غَيرَ باغ‌ٍ وَ لا عادٍ فَإِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ و از واضحات و بديهيات است که اينکه حکم موجب يأس کفار و اکمال دين و اتمام نعمت نيست بلکه بايد امر مهمي که روح ايمان باشد مثل ولاية امير المؤمنين و نصب او بر خلافت و آخرين فريضه الهي باشد و اللّه الهادي.
امر دوم- اخباري که از خود عامه در اينکه باب وارد شده که فعلا آنچه در نظر است شش حديث است: 1- صدر الأئمه موفق إبن احمد خوارزمي.
2- ابراهيم بن محمّد حمويني از شيخ تاج الدين. 3- ابو نعيم از علي بن عامر.
4- حمويني از ابو منصور بن شهردار. 5- ابو نعيم رفعه تا قيس بن ربيع.
6- صاحب المناقب از محمّد بن اسحق.
و مضمون اينکه اخبار اينکه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در غدير خم علي عليه السّلام را بقدري بلند کرد که زير بغل پيغمبر نمايان شد و فرمود
(من کنت مولاه فهذا علي مولاه)
جلد 6 - صفحه 297
تا آخر دعاء آن حضرت و اشعار حسان بن سامت را که در محضر رسول اللّه سروده نقل کردند و متفرق نشدند تا اينکه نازل شد اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ لَکُم دِينَکُم الايه و پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(اللّه اکبر علي اکمال الدين و تمام النعمة و رضا الرب برسالتي و الولاية لعلي الخبر).
امر سوم- اخباري که در کتب شيعه نقل شده که فعلا 15 حديث در نظر است 1- علي بن ابراهيم در تفسيرش. 2- إبن بابويه از محمّد بن ابراهيم بن اسحق.
3- طبرسي از مهدي بن نزار الحسني. 4- طبرسي از دو امام بزرگوار حضرت باقر (ع) و حضرت صادق (ع). 5- شيخ طوسي در امالي از شيخ مفيد از احمد إبن محمّد بن حسن بن وليد. 6- طوسي از ابي المفضل. 7- طوسي از غضائري.
8- عياشي بسند خود از زرارة. 9- عياشي از خزاعي. 10- عياشي از إبن اذينة 11- عياشي از هشام بن سالم. 12- سليم بن قيس از امير المؤمنين عليه السلام.
13- احتجاج طبرسي از مهدي بن ابي حرب الحسيني. 14- إبن بابويه از سعد بن عبد اللّه. 15- إبن بابويه از حسن بن محمّد بن سعيد هاشمي. و اينکه اخبار بسيار مفصل است بايد رجوع کنيد بغاية المرام، و اخبار در اينکه باب بسيار است و در کتب مفصله مسطور است.
(مقام دوم)
اشکال کردند مگر دين اسلام قبل از اينکه روز ناقص و غير مرضي الهي بوده که امروز کامل و مرضي شده.
جواب- مکرر گفته‌ايم که دين اسلام عبارت از مجموعه عقائد حقه و اخلاق فاضله و احکام شرعيه است و تا آخرين حکم الهي نيايد تمام و کامل نيست و بالاخص مسئله ولايت که بمنزله روح است در کالبد پيکر اسلام که اگر کسي معتقد بجميع عقائد حقه باشد و متخلق بجميع اخلاق فاضله و متعبد بجميع عبادات و داراي
جلد 6 - صفحه 298
ولايت نباشد دينش و اسلامش مرده بي روح است، بعين مثلش مثل نماز است که جامع جميع آداب و وظائف باشد ولي قصد قربت و خلوص در او نباشد اينکه نماز همان نمازيست که در اخبار دارد (سوداء مظلمة) و امر ميشود که بزنيد بصورت صاحبش و نماز در حق او نفرين ميکند ميگويد ضيعتني ضيعک اللّه و علة او را خدا بيان ميفرمايد لانه يريد به غيري.
و نيز اشکال کردند که وجه يأس کفار در اينکه روز چه بوده.
جواب- کفار بگمان خود مي‌پنداشتند که تمام اينکه عظمت و پيش رفت اسلام دائر مدار وجود شخص رسالت است و انتظار داشتند که پس از رحلتش چون اولادي و جاي گيري ندارد يک مرتبه حمله کنند باسلام و مسلمين متفرق ميشوند و بر ميگردند بهمان کفر اولي و بعد از اينکه فهميدند جانشين معين فرمود و سر پرست براي مسلمين مقرر شد لذا مأيوس شدند، و علت اينکه امير المؤمنين عليه السّلام در مقام معارضه و مدافعه و مجاهده و مقاتله بر نيامد و خانه نشين شد همين بود که اختلاف بين مسلمين ايجاد نشود و کفار حمله باسلام و مسلمين نکنند و اساس دين برهم نخورد و بعد اينکه بيان روشن احتياج بتمحلات و توجيهات بعض مفسرين نداريم
(مقام سوم)
در شرح الفاظ آيه شريفه سؤال- غير از دم و لحم خنزير ساير حيوانات مذکوره در آيه مثل ما اهل لغير اللّه و منخنقة و موقوذة و متردية و نطيحة و ما اکل السبع تماما ميته است که اولاد مذکور شده وجه بيان اينها چيست.
جواب- ميته در لغت و عرف و نزد ملل عالم همان حيوانيست که بمرگ طبيعي از دنيا برود و اينکه افراد را جزو ميته نمي‌شمارند بلکه هر طائفه‌اي بيک طريق حيوان ميکشند و مذکي ميدانند، يک دسته در دوره جاهليت بسنگ و چوب ميکشتند
جلد 6 - صفحه 299
و ميخوردند که آن را قتل صبر ميگويند و بهمين مطلب اشاره دارد فرمايش حضرت زين العابدين عليه السّلام که فرمود
(انا إبن من قتل صبرا و کفي بذلک فخرا)
اينست مراد موقوذة، و مشرکين در کشتن حيوانات اسامي بتها را ميبردند و اينکه معني ما اهل لغير اللّه است، و بعضي ريسمان يا چوب بگردن حيوان فشار ميدادند تا خفه شود که منخنقة باشد، و بعضي از کوه يا مکان مرتفعي او را ميانداختند تا بميرد که متردية باشد، و بعضي دو گوسفند ميآوردند که بيکديگر شاخ بزنند و آن گوسفندي که مغلوب و مقتول ميگشت ميخوردند که نطيحة باشد، و بعضي بقيه مأکولات سباع را ميخوردند و امروز هم عقيده بسياري از ملل خارجه است که حيوانات را بايد طوري کشت که خون از او خارج نشود و تمام قوت او در خون او است، و اينکه در لسان متشرعه تمام را ميته مينامند يعني حکم ميته را دارد از جهت حرمت اکل و نجاست و عدم جواز نماز در آن و عدم جواز بيع و امثال اينها چنانچه مذبوح غير مسلم را هم احکام ميته بر او بار ميکنند مثل يهود و نصاري و مجوس و ساير کفار، و از اينجا معلوم ميشود که استثناء الا ما ذکيتم استثناء منقطع است.
و اما جمله وَ ما ذُبِح‌َ عَلَي النُّصُب‌ِ عطف بر الميتة است يعني حرمت عليکم ما ذبح علي النصب، و نصب بتهاي مشرکين بود که از سنگ تراشيده بودند و بر آنها قرباني ميکردند و خون او را ببت ميماليدند و از اينجا است خدا ميفرمايد لَن يَنال‌َ اللّه‌َ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها حج آيه 37.
و اما جمله وَ أَن تَستَقسِمُوا بِالأَزلام‌ِ در روايت حضرت عبد العظيم (ع) از حضرت جواد عليه السّلام دارد که ده نفر ميشدند و يک شتر ميخريدند و ده رقعه مينوشتند هر کدام بيک نامي: فذ، توام، نافس، حلس، مسبل، معلي، رقيب، سفيح، منيح و غد. هفت اول سهم ميبردند يک سهم دو سهم تا هفت سهم، و سه آخر سهم
جلد 6 - صفحه 300
نداشتند و ثمن شتر در عهده اينها بود و اينکه يک قمار است و مشابه آن هم فعلا در اهل قمار هست، بنا بر اينکه استقسام قسمت کردن و ازلام قرعه‌ها که بر حسب قرعه سهم بردن است لکن اينکه مورد از جهت قمار حرام است ولي شتر اگر بميزان شرع تذکيه شود حکم ميته ندارد.
و اما جمله فَمَن‌ِ اضطُرَّ فِي مَخمَصَةٍ اضطرار عنوان ثانوي است حکومت بر احکام اوليه دارد و يکي از نه چيز است که در حديث رفع مذکور است
(رفع عن امتي تسعة الي قوله صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ما اضطر و اليه
و البته حلية اشياء مذکوره بواسطه اضطرار بمقدار رفع اضطرار است آنهم مشروط بر اينست که اضطرار بسوء اختيار خود نباشد و اينست مراد (غير متجانف لاثم) تجانف بمعني تمايل است يعني بميل خود و اسباب اختياريه و تمايل بارتکاب حرام خود را مضطر کند که گفتند (الامتناع بالاختيار لا ينافي الاختيار) عقابا لا خطابا يعني در حال اضطرار خطاب لا تفعل باو متوجه نيست مثل کسي که خود را از مکان مرتفعي اسقاط کند خطاب لا تسقط باو نميشود متوجه شود ولي عقوبت اهلاک نفس را دارد و اللّه العالم فَإِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ.