اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‌ِ وَ لا الشَّهرَ الحَرام‌َ وَ لا الهَدي‌َ وَ لا القَلائِدَ وَ لا آمِّين‌َ البَيت‌َ الحَرام‌َ يَبتَغُون‌َ فَضلاً مِن رَبِّهِم وَ رِضواناً وَ إِذا حَلَلتُم فَاصطادُوا وَ لا يَجرِمَنَّکُم شَنَآن‌ُ قَوم‌ٍ أَن صَدُّوکُم عَن‌ِ المَسجِدِ الحَرام‌ِ أَن تَعتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَي البِرِّ وَ التَّقوي وَ لا تَعاوَنُوا عَلَي الإِثم‌ِ وَ العُدوان‌ِ وَ اتَّقُوا اللّه‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ شَدِيدُ العِقاب‌ِ «2»
اي کساني که ايمان آورديد حلال نکنيد شعائر خداوندي را و نه ماه حرام را و نه قرباني را و نه تقليد حيواناتي که براي هدي ميبرند و نه کساني که قاصد
جلد 6 - صفحه 291
بيت اللّه الحرام هستند ابتغاء فضل از پروردگار خود و تحصيل رضاي او و زماني که محل شديد يعني از حد حرم خارج شديد صيد کنيد و وادار نکند شما را سرزنش‌هاي قومي که شما را مانع شدند از دخول مسجد الحرام اينکه تلافي کنيد و معاونت کنيد و کمک دهيد بندگان خدا را بر اعمال بر و تقواي از معاصي و کمک نکنيد آنها را بر معاصي و تعديات و از خدا بترسيد محققا سخت‌گير است در عقاب و عذاب.
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‌ِ شعائر جمع است بمعني علامات و نشانه‌هاي خداوندي که تعبير بشعائر دين ميشود و اگر چه مورد آيه مناسک حج است مثل: طواف، سعي، وقوف عرفات، مشعر الحرام، رمي جمرات، ذبح حلق، بيتوته بمعني، نماز طواف و ساير مناسک لکن منافي با عموم نيست و جمع مضاف افاده عموم ميکند، و مراد از لا تحلوا عدم مراعات حدود و عدم اعتناء بآنها است مثل: نماز، روزه، خمس، زکاة، حج بلکه شعائر مذهبي مثل اقامه عزا تشرف بزيارات ائمه هدي در مشاهد مشرفه و غير اينها که تماما شعائر اللّه است که احلالش عدم مراعات حدود و احکام آنها است.
وَ لَا الشَّهرَ الحَرام‌َ اشهر حرم: رجب، ذي العقده، ذي الحجه، محرم که قتال با مشرکين در اينکه چهار ماه حرام است يعني ابتداء بقتال و اما اگر کفار مقاتله کردند دفاع آنها و مقاتله با آنها مانعي ندارد، و اختلاف شد بين مفسرين که مراد از شهر حرام کدام شهر است آيا رجب است يا ذي الحجه و توهم کردند که الف و لام الشهر عهد است لکن الف و لام جنس است و تمام اشهر حرم را شامل ميشود، و نيز گفتند که اينکه آيه نسخ شده بآيه فَاقتُلُوا المُشرِکِين‌َ حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم نساء آيه 89، و آيه فَلا يَقرَبُوا المَسجِدَ الحَرام‌َ بَعدَ عامِهِم هذا توبه آيه 28، و امثال اينها لکن اينکه توهم هم فاسد است: اولا بر فرض که اينکه آيات اطلاق داشته باشد مثل اينکه آيه و آيات ديگر مثل فَإِذَا انسَلَخ‌َ الأَشهُرُ الحُرُم‌ُ فَاقتُلُوا المُشرِکِين‌َ
جلد 6 - صفحه 292
حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم توبه آيه 5 تقييد ميشود و تعارض تبايني ندارد.
و ثانيا اصلا آيه اطلاق از اينکه جهة که اطلاق زماني باشد ندارد و در مقام بيان از اينکه جهت نيست.
و ثالثا اينکه دعوي منافيست با خبري که قبلا از امير المؤمنين (ع) نقل کرديم که اينکه سوره هيچ آيه از آن نسخ نشده.
و رابعا اينکه سوره بعد از سوره نساء و توبه نازل شده و ناسخ بايد بعد از منسوخ باشد نه قبل.
وَ لَا الهَدي‌َ آن گوسفندي که با گاو يا شتر براي قرباني در مني روز عيد معين ميکنند حرام است تصرف در آن و بيع و شراء و ذبح و اکل آن حَتّي يَبلُغ‌َ الهَدي‌ُ مَحِلَّه‌ُ بقره آيه 196.
وَ لَا القَلائِدَ اختلاف شد بين مفسرين در مراد از قلائد و عدم احلال آن بر اقوالي و لکن ظاهر اينست که در حج قران هدي را تقليد ميکنند به نعلي که در او نماز ميکنند و اينکه هدي حرام است خوردن آن يا فروختن يا ساير تصرفات چنانچه ميفرمايد وَ لا تَحلِقُوا رُؤُسَکُم حَتّي يَبلُغ‌َ الهَدي‌ُ مَحِلَّه‌ُ بقره آيه 196، و در مجمع البحرين
يقلدها بنعل قد صلي فيه کما في الحديث
و از همين باب است تقليد يعني گردن گرفتن قول مجتهد بدون مطالبه دليل، و از همين باب است قلاده که بگردن زن که گردن بند ميگويند يا حيوانات مياندازند (و
في الحديث الخلافه قلدها رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عليا)
مجمع البحرين، يعني الزام فرمود امر خلافت را بعلي عليه السّلام، و در باب جهاد دارد
السيف مقاليد الجنة و النار
يعني اگر در راه حق باشد کليد بهشت است و اگر در راه باطل باشد کليد آتش است.
(اشکال و دفع)
اما اشکال به اينکه جمله اولي شامل اينکه جمله بود زيرا اينهم از مناسک و جزو
جلد 6 - صفحه 293
شعائر است، اما جواب اينکه جمله اولي راجع بخود شخص است که مشاعر اللّه را مراعات کنيد و اينکه جمله راجع باينست که ديگران که هدي را تقليد ميکنند بر شما حلال نيست در او تصرف کنيد و حلال بدانيد.
وَ لَا آمِّين‌َ البَيت‌َ الحَرام‌َ يعني قاصدين بيت الحرام کساني که قصد تشرف حج دارند آنها را مانع نشويد و جلوگيري نکنيد سواي اينکه مسلم باشد يا کافر چون قتال با کفار هم در اشهر حرم حرام است چنانچه گذشت.
يَبتَغُون‌َ فَضلًا مِن رَبِّهِم وَ رِضواناً کسي که تشرف پيدا ميکند بحج براي درک ثواب و تحصيل رضاي پروردگار است اگر مسلم باشد که واضح است و اگر کافر باشد بر حسب عقيده فاسد خود هم مقصودش اينست، و اينکه جمله اشاره باين است کساني که قصد بيت اللّه الحرام را دارند نه براي حج بلکه براي فساد يا مقاتله با مسلمين يا خراب کردن بيت آنها را بايد جلوگيري کرد و با آنها مقاتله نمود و لو در اشهر حرم باشد.
وَ إِذا حَلَلتُم فَاصطادُوا زماني که محل شديد و از حد حرم خارج شديد صيد کنيد يعني حلال است و مرخصيد نه اينکه واجب باشد صيد زيرا امر عقيب حذر مفيد اباحه است چون محرمات احرام بعد از حلق در مني و تقصير حلال ميشود مگر سه چيز: طيب، نساء و صيد. بعد از طواف حج و نماز آن طيب حلال ميشود و بعد از طواف نساء و نماز آن نساء حلال ميشود و صيد بحرمت باقي است تا از حد حرم خارج شود بتفصيلي که در مناسک مذکور است.
وَ لا يَجرِمَنَّکُم شَنَآن‌ُ قَوم‌ٍ لا يجرمنکم يعني لا يحملنکم وادار نکند شما را شنئان بمعني بغضاء قوم أَن صَدُّوکُم عَن‌ِ المَسجِدِ الحَرام‌ِ أَن تَعتَدُوا نظر به اينکه مشرکين جلوگيري کردند و مانع شدند در حديبيه که پيغمبر و اصحابش براي حج داخل مکه شوند خداوند ميفرمايد شما مسلمين در مقام تلافي بر نيائيد و مانع و صد
جلد 6 - صفحه 294
بر آنها نشويد و بغضاء و عداوت آنها شما را وادار نکند باين امر.
وَ تَعاوَنُوا عَلَي البِرِّ وَ التَّقوي اعانت ايجاد مقدمات قريب بفعل صادر از غير است مثلا دست کوري را گرفتن براي رفتن بمسجد يا اسلحه و مراکب دادن بدست مجاهدين، و بر تمام خوبيها را شامل است از اعمال خير چه واجبات باشد و چه مستحبات بامر معروف و هدايت و ارشاد و دلالت و ايصال و بذل مال و قوي در راه خير.
و تقوي پرهيز از معاصي است و اعانت بر تقوي جلوگيري از ارتکاب معاصي است از ديگران بنهي از منکر و سلب مقدماتي که موجب شود عدم صدور معصيت از غير، و اعانت بر بر و تقوي علاوه بر اينکه خود اعانت بر است و عبادت بزرگي است و احسان ببندگان خدا و خير خواهي است در ثواب آن عبادت شريک با فاعل است چه اعانت بزبان باشد يا بفعل يا بمال.
وَ لا تَعاوَنُوا عَلَي الإِثم‌ِ وَ العُدوان‌ِ اثم مطلق اعمال قبيحه و معاصي الهيه است و عدوان تجاوز از حدود شرعيه است و اعانت بر معاصي و تجاوزات علاوه بر اينکه خود يک معصيت بزرگي است و مورد نهي الهي است در گناه اهل معاصي هم شريک ميشود و در واقع معين فاعل بالتسبيب است و مرتکب فاعل بالمباشرة است و راضي بفعل فاعل بالرضا است و هر سه در گناه و عقوبت شرکت دارند بخصوص اعانت بر ظلم که جزو اعوان ظلمه ميشود و اخبار در حرمت و عقوبت دنيوي و اخروي آن بسيار است و در مجلد اول في الجمله متعرض شده‌ايم، و اعانت بر معاصي يا بواسطه تبليغات سوء يا فراهم آوردن اسباب معصيت و آلات لهو و لعب و تشکيلات سينماها و تماشاخانه‌ها و روزنامه‌ها و مجلات مسمومه و کتب ضلال و امثال اينها وَ اتَّقُوا اللّه‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ شَدِيدُ العِقاب‌ِ تفسيرش واضح است.
295