تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الْيَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّيِّباتُ وَ طَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَ لا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَ مَنْ يَکْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ «5»
«1» نهج البلاغه، حکمت 300.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 24
(الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ) بعد از ذکر حيوانات محلّله و محرّمه، در بيان حلّيت اطعمه و انکحه مى‌فرمايد:
الْيَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّيِّباتُ: در روز نزول اين آيه، حلال کرده شد براى شما طعامهاى پاکيزه لذيذه. اين مقتضى تحليل هر چه طيّب است از اطعمه، مگر آنچه دليل اقامه شده بر تحريم آن، يعنى آنچه شريعت نبويه و سنت محمّديه صلى اللّه عليه و آله حلال فرموده طيبات مى‌باشد. وَ طَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ: و طعام آنها که داده شدند کتاب، يعنى يهود و نصارى حلال است براى شما، و مراد طعام غير ذبايح و مايعاتى است که اهل کتاب مباشرت به آن نموده‌اند، چه اينها نجس العين، و تصرف در آن حرام است؛ چنانکه احاديث از اهل بيت عليهم السّلام در اين باب وارد شده. پس آيه، عام نيست، بلکه مخصص باشد؛ و اينکه در عرف شرع و لغت غالبا طعام را بر جو و گندم اطلاق کنند مؤيد اين است؛ چنانچه در کتاب کافى از حضرت باقر و صادق عليهما السّلام: نخور از ذبايح يهود و نصارى، و نخور از ظروف آنان «1». على بن ابراهيم قمى- فرمود قصد شده به طعام اهل کتاب حبوب و فاکهه غير ذبايح که ذبح نمايند، زيرا نام خدا را خالصا ذکر ننمايند بر ذبايح خود. پس فرمود به خدا قسم حلال ندانند آنها ذبايح شما را، پس چگونه شما حلال دانيد ذبايح ايشان را «2». وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ: و طعام شما نيز حلال است براى ايشان. و اصحاب ما تخصيص طعام کرده‌اند به حبوبات و شبه آن از جامدات؛ امّا اولا به جهت حکم ايشان به نجاست اهل کتاب، که مانع خوردن آن چيزى است که مباشرت آن کرده باشند؛ و اما ثانيا فلقوله تعالى «وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ» «3» و ذبايح آنها به نام خدا مذبوح نمى‌شود به سبب وصف آنها به شرک لقوله تعالى «وَ قالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ» الى قوله
«1» فروع کافى، جلد 6، کتاب الذبائح، صفحه 240، حديث 11.
«2» تفسير قمّى، جلد اوّل، صفحه 163.
«3» سوره انعام، آيه 121.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 25
«سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ» «1».
وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ: و نيز حلال کرده شده براى شما زنان عفيفه از اهل ايمان، خواه آزاد باشد يا بنده، چه امه مؤمنه حلال است. وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ: و زنان عفيفه اهل کتاب پيش از شما يعنى يهود و نصارى، خواه بنده و خواه آزاد. و نزد اصحاب ما جايز نيست عقد نکاح دوام کتابيّه، لقوله تعالى «وَ لا تَنْکِحُوا الْمُشْرِکاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ» «2» و تأويل اين آيه کرده‌اند به آنکه مراد لقوله «وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ» زنانى‌اند که به دين اهل کتاب بوده‌اند و از آن به دين اسلام آمده باشند، و مراد بقوله «وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ» زنانى‌اند که در اصل مؤمنه باشند، يعنى از اول اسلام آوردند، چه قومى تحرز مى‌نمودند از عقد زنانى که از کفر به اسلام آمده‌اند. حق تعالى به اين آيه نفى حرج کرد از آنها، و لذا اين زنان را به ذکر مختص گردانيده. و ابو الجارود از حضرت باقر و صادق عليهما السّلام روايت نموده «3» که اين آيه منسوخ است به آيه «وَ لا تَنْکِحُوا الْمُشْرِکاتِ» و بقوله «وَ لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوافِرِ» «4» حاصل: حق تعالى فرمايد: اين زنان مذکوره بر شما حلالند بر طريقى که مذکور شد. إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَ: چون بدهيد ايشان را مهرهاى ايشان را. تقييد حليت به وفاى مهر به جهت تأکيد وجوب آن و حثّ بر افضل و اولى، و الّا بدون ايفاى مهور به ايشان و طى جايز است و گويند: مراد ايفاى مهور التزام است. مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ: در حالتى که شما بدان نکاح عفت و صلاح جويندگان باشيد نه زنا کنندگان. وَ لا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ: و نه گيرندگان دوستان در پنهانى. مروى است که عادت عرب بود مردى زنى را بدوستى گرفتى يا بعکس آن را به منزله نکاح دانستندى، حق تعالى آن را منع، و فرمود که: استمتاع به ايشان بايد کرد بر سبيل نکاح نه بر سبيل اخدان و سفاح. فرق
«1» سوره توبه، آيه 30.
«2» سوره بقره، آيه 221.
«3» مجمع البيان، جلد 2، صفحه 162.
«4» سوره ممتحنه، آيه 10.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 26
ميان مسافحات و متخذات اخدان عموم و خصوص است، چه مسافحات در سر و جهر است و اتخاذ اخدان در سرّ فقط. ابن عباس گويد در جاهليت زناى علانيه را حرام و زناى سرّ را حلال مى‌دانستند، حق تعالى به اين آيه نهى فرمود.
وَ مَنْ يَکْفُرْ بِالْإِيمانِ: و هر که کافر شود بدانچه ايمان به او واجب باشد از اصول و فروع ايمان و انکار شرايع اسلام کنند از حلال و حرام و امتناع از قبول آن. فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ: پس بتحقيق باطل باشد اعمال خيريه او به جهت عدم ترتّب ثواب بر آن، زيرا صحّت اعمال، فرع ايمان است. وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ: و او در آخرت از زيانکاران است. حق تعالى تشبيه فرمود او را به بازرگان و تاجر، و عمر او را به سرمايه، و ثواب او را که مستحق باشد به نفع، و عقاب او را که بر افعال قبيح باشد به ضرر تاجر، و خاسر کسى است که نفع و سرمايه را، هر دو از دست داده باشد.
تنبيه- آيه شريفه دليل است بر آنکه کفر ساعتى هر آينه حبط نمايد اعمال هفتاد ساله را و در آخرت هم از خاسرين خواهد بود و اجرى بر اعمال او مترتب نيست، چنانچه بعکس، ايمان ساعتى، کفر هفتاد ساله را محو نمايد و مستحق اجر گردد؛ شاهد بر اين قضيه، ايمان سحره فرعون به موسى با آنکه فاصله‌اى ميان ايمان و قتل آنها نشد که درجات خود را مشاهده نمودند، اما «بر برصيصاى عابد» و «بلعم باعورا» به سبب کفر، اعمال چندين ساله او حبط گرديد.