تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَيْدِيَکُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَى الْکَعْبَيْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَيْدِيکُمْ مِنْهُ ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَکُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ «6»
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 27
چون حق تعالى در ما تقدم امر نمود به وفاء به عقود، که از جمله آن نماز و از شرايط صحت آن طهارت است، از اين جهت آن را بيان مى‌فرمايد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، چون مى‌خواهيد که برخيزيد به نماز و شما محدث باشيد؛ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ: پس بشوئيد صورت خود را از رستنگاه مو تا زنخ در طول و در عرض، آن مقدار که انگشت شصت و ميانه فرا گيرد حقيقة اگر مستوى الخلقه باشد و حکما اگر مستوى الخلقه نباشد و اين تحديد از ائمه هدى مروى است «1». وَ أَيْدِيَکُمْ إِلَى الْمَرافِقِ: و بشوئيد دستهاى خود را با مرفق، و ابتدا از مرفق بايد تا سر انگشتان. وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ: و مسح کنيد سرهاى خود را، يعنى پيش سر و اقلّ آن مسمى است. وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَى الْکَعْبَيْنِ: و مسح کنيد پاهاى خود را از سر انگشتان تا برآمدگى پاى.
وجوب طهارت- در آيه دليل است طهارت به وقت نماز واجب است و پيش از آن واجب نيست و بر اين اجماع باشد، زيرا حق تعالى امر به طهارت فرموده به شستن روى و دو دست و مسح سر و دو پا به وقت قيام به نماز، پس معنى آنکه:
هرگاه قيام به نماز کنيد و شما محدث و بدون طهارت باشيد، پس بشوئيد روى و دو دست را و مسح نمائيد سر و دو پا را مطابق رسائل عمليه.
تنبيه- علماى اماميه اثبات فرموده‌اند که حرف «الى» در آيه به معنى «مع» مى‌باشد به چند دليل: 1- آنکه «الى» به معنى «مع» زياد استعمال
«1» مجمع البيان ج 2 ص 164.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 28
شده مثل قوله تعالى «مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ»* «1» اى «مع اللّه» و قوله: «وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِکُمْ» «2» اى «مع اموالکم» پس همچنين آيه «الى المرافق» مراد بيان تحديد آنچه واجب است شستن آن، واحدى از علماى عامه گفته بسيارى از نحات قرار داده‌اند «الى» را در اينجا به معنى «مع» و واجب دانند شستن از مرفق را 2- زمخشرى در کشاف گويد حروف جاره نائب شوند بعضى از بعض ديگر مثل «انّ امرئة دخلت النّسار فى هرّة» که «فى» بمعنى «لام» باشد 3- اجماع امت است بر اينکه ابتداى از مرفقين در وضو صحيح است و اختلاف دارند در وضوى آنکه ابتدا از انگشتان نمايد و مسلم است عمل به متفق، اولى و اصح و اقوى باشد تا مختلف.
ثواب وضو- در جامع الاخبار عن ابى الحسن موسى عليه السّلام: من توضّأ للمغرب کان وضوءه ذلک کفّارة لما مضى من ذنوبه فى نهاره ما خلا الکبائر و من توضّأ لصلوة الصّبح کان وضوءه ذلک کفّارة لما مضى من ذنوبه فى ليلته ما خلا الکبائر. «3» فرمود حضرت موسى بن جعفر عليه السّلام: هر که وضو بگيرد براى مغرب، مى‌باشد اين وضو کفاره گناهان روز او سواى کبائر؛ و هر که وضو بسازد براى نماز صبح، مى‌باشد اين، کفاره گناهان شب او به غير از کبائر.
در منهج- سلمان فارسى روايت کرده که از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله شنيده فرمود: هر که وضوى نماز نيکو کند، گناهان او فرو ريزد مثل برگ درخت. «4» وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا: و اگر بوده باشيد جنابت رسيده پس غسل کنيد (مراجعه به رسائل عمليه) در کتاب وافى- فيض کاشانى روايت نموده که يهودى خدمت رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله سؤال نمود از مسائلى، از جمله
«1» سوره صف، آيه 14.
«2» سوره نساء، آيه 2.
«3» جامع الاخبار، صدوق، فصل 29.
«4» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 190.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 29
آنکه براى چه چيز خداوند امر فرموده به غسل در جنابت و امر نفرموده به غسل در غايط و بول. فرمود پيغمبر صلى اللّه عليه و آله: بدرستى که آدم چون از شجره منهيه تناول فرمود، فرو رفت آن در رگها و مو و بشره او. پس چون مرد مجامعت با زن خود نمايد، بيرون آيد منى از تمام رگ و موئى که در جسد او است؛ پس واجب فرمود خداوند عزّ و جلّ بر ذريه او غسل کردن از جنابت را تا روز قيامت. و بول خارج مى‌شود از زيادتى آبى که انسان آشاميده، و غايط خارج گردد از فضله طعامى که انسان مى‌خورد؛ پس در اين دو، بر او وضو باشد نه غسل؛ يهودى گفت: راست گفتى يا محمّد صلى اللّه عليه و آله. «1» ثواب غسل- احبار يهود پس از دانستن غسل جنابت و تصديق آن حضرت عرض کردند: بفرما فايده غسل جنابت و ثواب آن چيست؟ پيغمبر صلى اللّه عليه و آله فرمود: مؤمن چون نيت کند، حق تعالى براى او در بهشت قصرى بنا کند، و هيچ بنده نباشد غسل جنابت کند، مگر که حق تعالى به ملائکه مباهات کند، فرمايد: اى ملائکه، بنده مرا ببينيد به غسل جنابت قيام کرده است براى امتثال امر من، شاهد باشيد او را آمرزيدم و به هر موى که بر تن و سر او است هزار حسنه براى او نوشتم و هزار سيئه او را محو کردم و هزار درجه براى او بلند نمودم، احبار چون اين بشنيدند گفتند «اشهد ان لا اله الّا اللّه و انّک رسول اللّه».
وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى: و اگر باشيد بيماران و به جهت آن استعمال آب شما را مضر باشد أَوْ عَلى سَفَرٍ: و يا در سفر باشيد و آب نيابيد يا آب يابيد و احتياج داريد أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ: يا بيايد يکى از شما به موضعى از محدث يعنى محدث شويد به حدث اصغر أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ: يا مس نموده باشيد زنان را به مباشرت و مجامعت. فَلَمْ تَجِدُوا ماءً: پس نيابيد آب را بعد از طلب، يا ميان شما و آب حايلى باشد از دشمن و سبع، که از آن ظنّ هلاک نفس باشد، و يا آب در چاهى باشد و آلت استسقا مفقود باشد، و يا فروشند و شما بر قيمت آن قادر نباشيد، در اين صور مذکوره فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً: پس
«1» جامع احاديث الشيعه، جلد 2، صفحه 425، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 30
قصد تيمم کنيد به خاک پاک فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَيْدِيکُمْ مِنْهُ: پس مسح کنيد بعضى از رويها و دستهاى خود را از آن خاک، اگر بدل وضوء است به يک ضربت و اگر بدل غسل است به دو ضربت؛ يکى براى روى، و ديگرى براى هر دو دست و احتياط براى هر دو، دو ضربت است.
طعن- از اعظم طعنهاى دومى انکار حکم تيمم است که صريح است در معانده خدا و رسول، چنانچه در صحيح مسلم و بخارى و ابى داود و نسائى و صاحب جامع الاصول همه از شقيق روايت کرده‌اند که گفت: من با عبد اللّه بن مسعود و ابو موسى اشعرى نشسته بوديم. ابو موسى گفت: اگر مردى جنب شود و يک ماه آب نيابد تيمم نخواهد کرد که نماز کند، پس چه مى‌کند با آيه سوره مائده «فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً»؟ ابن مسعود گفت: اگر رخصت دهى ايشان را هر وقت آب برايشان سرد خواهد بود تيمم به خاک خواهند کرد. من گفتم: براى همين معنى کراهت داريد از تيمم. گفت: بلى. ابو موسى گفت: آيا نشنيدى سخن عمار را که به عمر گفت: رسول خدا مرا به حاجتى فرستاد پس من جنب شدم و آب نيافتم، در ميان خاک غلطيدم چنانچه دابّه مى‌غلطد. پس چون به حضرت عرض کردم فرمود: بس بود ترا که چنين کنى، پس دستهاى خود را به زمين زد و بر هم ماليد و رو و دستها را مسح نمود. عبد اللّه گفت: مگر نديدى که عمر قانع نشد به قول عمار. بنابر اين کسى که انکار نص کتاب الهى و سنت حضرت رسالت پناهى صلى اللّه عليه و آله نمايد، چگونه قابليت امامت و ولايت مطلقه کافه مردم را داشته باشد!؟ (فافهم).
ما يُرِيدُ اللَّهُ: اراده نمى‌فرمايد و نمى‌خواهد خدا آن چيزى را که فرض نموده از وضو و غسل و تيمم و يا امر به تيمم لِيَجْعَلَ عَلَيْکُمْ مِنْ حَرَجٍ: تا قرار دهد بر شما تنگى و زحمت و سختى وَ لکِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَکُمْ: و لکن مى‌خواهد آن را که تا پاک گرداند شما را از احداث يا از گناه؛ چه وضو، کفاره ذنوب است. وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْکُمْ: و تا تمام کند نعمت خود را در دين بر شما به واسطه مقرر کردن او در شرع آن چيزى را که مطهر ابدان شما است و مکفّر ذنوب شما، و يا تمام گرداند به جهت رخصت دادن تيمم در حين تعذر استعمال آب انعام و
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 31
افضال خود را بر شما به اوامر خود. لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ: براى اينکه تشکر نمائيد بر نعمتهاى او سبحانه.
قال الصادق عليه السّلام: انّ اللّه تعالى انعم على قوم بالمواهب و لم يشکروا فصارت عليهم وبالا، و ابتلى قوما بالمصائب فصبروا فصارت عليهم نعمة. «1» فرمود حضرت صادق عليه السّلام بدرستى که خداى تعالى انعام فرمايد بر قومى به مواهب، و شکر نمى‌کنند؛ پس گردد بر ايشان وبال. و مبتلا نمايد قومى را به مصائب، پس صبر نمايند، پس گردد برايشان نعمت.
تتمه- از جمله آداب باطنيه طهارت از حدث يعنى وضو و غسل آن است که در آن وقت متذکر شود که امر آنها به جهت عبادات و مناجات خالق يگانه است و اعضائى که در آن وقت امر به شستن آنها شده، چون مباشر امور دنيويه بوده و در کدورات طبيعت فرو رفته، از اهليت قيام در خدمت الهى خارج گرديد؛ پس امر به شستن آنها نمود تا از اين کدورات پاک شود. و بعد از آن تأمل کند که شک نيست محض شستن، آنها از چرک و کثافات جسمانيه پاک و مطهر نمى‌سازد، تا دل خود را از علايق خسيسه دنيويه و اخلاق ذميمه پاک نگرداند. پس بايد وقت وضو و غسل، دل او نيز پاک شود از صفات رذيله و شهوات خبيثه، و جازم باشد بر اينکه اعضاى خود را که آلت شهوات هستند از شهوات دنيا بازگيرد تا نورانيت و صفاى آنها سرايت در تطهير همه اعضا نمايد. و ابتدا در وضو، امر به شستن رو شد که از حواس ظاهره و اعظم اسباب مطالب دنيويه آن است، بعد شستن دستها که آدمى معظم امور دنيويه را به آنها نمايد، پس امر شد به مسح سر، که منبع اکثر خيالات فاسده است، بعد مسح پاها که واسطه بسيارى از مطالب دنيويه هستند. و در غسل امر فرمود به غسل تمام بدن، بسبب آنکه در آن وقت بالمره مقهوره تحت قوه شهويه، و لذت آن عايد همه بدن گردد، و چون همه جسد غرق لذت است، بايد کلا شسته شود تا صلاحيت توجه قرب الهى را داشته باشد. و اما در تيمم، اعضاى خود را پست و ذليل نموده آنها را خاک مال
«1» تحف العقول، صفحه 376.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 32
نمايد.