در آيه‌ى 43 سوره‌ى نساء، به موضوع غسل و تيمّم اشاره شد، در اينجا علاوه بر آن دو، به مسأله‌ى وضو هم اشاره شده است.
واژه‌ى «قيام»، هرگاه با حرف «الى» همراه شود، به معناى اراده کردن است. «إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ» يعنى هرگاه تصميم به نماز خواندن گرفتيد.
کلمه‌ى «جنب»، به زن و مرد، مفرد و جمع، بطور يکسان اطلاق مى‌شود.
مراد از فرمان «فَاطَّهَّرُوا» انجام غسل است. به قرينه اين‌که در آيه‌ى 43 سوره‌ى نساء به جاى «فَاطَّهَّرُوا»، «تَغْتَسِلُوا» فرموده است.
قيد «إِلَى الْمَرافِقِ»، براى بيان محدوده‌ى شستن است، نه جهت شستن. از آنجا که کلمه‌ى «يَد» در زبان عربى، هم به دست، از انگشتان تا مچ و هم به دست، از انگشتان تا آرنج و هم به دست، از انگشتان تا کتف، اطلاق مى‌شود اين آيه مى‌فرمايد: در وضو، دست تا آرنج را بشوييد، نه کمتر و نه بيشتر.
در تيمّم، روح بندگى نهفته است؛ چون دست به خاک زدن وماليدن آن به پيشانى که بلندترين عضو بدن است همراه با قصد قربت، نوعى تواضع وخاکسارى در برابر خداست.
«صَعيد» از «صعود» به معناى زمين بلند است. امام صادق عليه السلام در تفسير «صَعِيداً طَيِّباً» فرمودند: زمين بلندى که آب از آن سرازير شود. «1» آرى، زمين گودى که آب آلوده در آن جمع مى‌شود، براى تيمّم مناسب نيست، زيرا شرط تيمّم، خاک پاک است.
در حديث مى‌خوانيم: «لا صلاة الّا بطهور» «2»، نماز جز با طهارت (وضو يا غسل يا تيمم) صحيح نيست.
در حديث مى‌خوانيم: «ابدأ بما بدء اللّه» «3» از همانجا آغاز کن که خداوند در قرآن آغاز کرده است. همان گونه که در قرآن ابتدا شستن صورت، بعد دست‌ها وبعد مسح سر وبعد مسح پا آمده است، ترتيب وضو نيز همين گونه است.
«1». معانى‌الاخبار، ص 283.
«2». تهذيب، ج 1، ص 49.
«3». تفسير نورالثقلين.
جلد 2 - صفحه 247
از امام سؤال شد که چرا در وضو بخشى از سر مسح مى‌شود؟ فرمودند: «لمکان الباء» به خاطر حرف «باء» در کلمه‌ى «بِرُؤُسِکُمْ» زيرا معناى آن قسمتى از سر است واگر آيه «و امسحوا رؤسکم» بود در آن صورت بايد همه‌ى سر را مسح مى‌کرديم. «1»
امام صادق عليه السلام فرمود: «مراد از «لامَسْتُمُ»، آميزش جنسى است؛ ولى خدا آن را پوشانده و پوشاندن امورى را دوست دارد؛ لذا آن گونه که شما نام مى‌بريد، نام نبرده است». «2»
امام رضا عليه السلام درباره‌ى فلسفه‌ى وضو مى‌فرمايد:
* «يکون العبد طاهراً اذا قام بين يدى الجبّار»، زمينه پاکى هنگام ايستادن در برابر خداست.
* «مطيعاً له فيما أمره»، نشانه‌ى بندگى و اطاعت است.
* «نقيّاً من الادناس و النّجاسة»، عامل دورى از آلودگى‌ها و نجاست است.
* «ذهاب الکسل و طرد النّعاس»، مايه‌ى دورى از کسالت و خواب آلودگى است.
* «وتزکية الفؤاد للقيام»، آماده سازى و رشد روحى براى نماز است. «3»