آیه ۶ سوره مائده

سوره مائده(المائدة)، آیه ۶ · جزء ۶ · صفحه ۱۰۸

معروف به: آیه وضو

دستور وضو، غسل و تیمم برای نماز.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که به نماز می‌ایستید، صورت و دستها را تا آرنج بشویید! و سر و پاها را تا مفصل [= برآمدگی پشت پا] مسح کنید! و اگر جنب باشید، خود را بشویید (و غسل کنید)! و اگر بیمار یا مسافر باشید، یا یکی از شما از محل پستی آمده [= قضای حاجت کرده‌]، یا با زنان تماس گرفته (و آمیزش جنسی کرده‌اید)، و آب (برای غسل یا وضو) نیابید، با خاک پاکی تیمم کنید! و از آن، بر صورت [= پیشانی‌] و دستها بکشید! خداوند نمی‌خواهد مشکلی برای شما ایجاد کند؛ بلکه می‌خواهد شما را پاک سازد و نعمتش را بر شما تمام نماید؛ شاید شکر او را بجا آورید!

معنی کلمات و عبارات
«أَرْجُلَکُمْ»: پاهای خود. عطف بر (وُجُوهَ) و (أَیْدِیَ) یعنی اندامهای شستنی است، و ذکر آن بعد از (رُؤُوسِ) یعنی اندامی که مسح می‌شود، به خاطر ترتیب اعضاء وضو است. «الْغَآئِطِ»: مکان گود، مراد قضای حاجت است. «صَعِیداً»: سطح زمین. زمین. خاک (نگا: نساء / ). «لامَسْتُمْ»: مجامعه کردید. آمیزش جنسی کردید. «حَرَجٍ»: تنگنا. مشقّت.
نزول

سال ۲۳ بعثت(دوره مدنی) · این آیه در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل گردیده است. بازپخش وحی در این سال

شأن نزول

«شیخ طوسی» گوید: رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگامى که وضو نداشت، کارهاى عادى خود را انجام نمي‌داد. خداوند اين آيه را نازل فرمود و به پيامبر اعلام نمود که وضو فقط براى ادا صلوة است و انجام ساير کارها احتياجى به داشتن وضو ندارد، چنان که عده اى درباره شأن و نزول اين آيه گفته اند و همچنين عبدالله بن ابى‌بکر بن عمرو بن حزم از عبدالله بن علقمه او از پدرش روايت کرده و چنين گفته است که پيامبر هنگام بول کردن، جواب سلام اشخاص را نمى داد تا اين که وضو بسازد پس از وضو ساختن جواب سلام را مي‌داد تا اين که اين آيه نازل گرديد.

طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، ج ‌۳، ص ۲۳۱. محمدباقر محقق،‌ نمونه بينات در شأن نزول آيات از نظر شیخ طوسی و ساير مفسرين خاصه و عامه، ص ۲۷۳. صاحب كشف الاسرار از قول حنظلة بن الراهب گويد: مردى به پيامبر در حال بول كردن او سلام كرد، پيامبر جواب نداد تا اين كه پس از بول تيمم نمود سپس به آن مرد فرمود: هيچ چيز مرا مانع از جواب سلام تو نبود مگر آن كه وضو يا تيمم نداشتم سپس اين آيه نازل گرديد و به پيامبر دستور داده شد كه جواب سلام در اوقات حدث (نداشتن وضو يا تيمم) مباح است و وضو ساختن براى اداى نماز است نه كارهاى ديگر.

در آن زمان چه می‌گذشت (۴ رویداد)
نکات آیه
۱- وجوب شستن صورت و دستها و مسح سر و پاها (وضو)، براى نماز «إذا قمتم إلى الصّلوة فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم ... و امسحوا برءوسکم و ارجلکم»
تفسیر (۸)
روایات و احادیث

۲- تمام اجزاى دست، بین آرنج تا سر انگشتان، باید براى وضو شسته شود. «فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم إلى المرافق» «الى المرافق» توضیح و توصیف براى «ایدیکم» است، نه قید براى «فاغسلوا». یعنى دستها را بشوئید و مراد از دستها، دست تا مچ و یا تا کتف نیست بلکه دست تا مرفق مقصود است. مؤید برداشت فوق فرمایش امام باقر (ع) است که در توضیح آیه فوق فرمود: ... و لیس له ان یدع شیئاً من یدیه الى المرفقین الا غسله لان اللّه یقول « فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم الى المرافق» ... . [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۹۹، ح ۵۲; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۲، ح ۱۶.] ۳- مسح قسمتى از سر، از واجبات وضو «و امسحوا برءوسکم» برداشت فوق بر این مبنا است که «باء» در «برءوسکم» براى تبعیض باشد. ۴- مسح پا تا برآمدگى روى آن، از واجبات وضو «و امسحوا برءوسکم و ارجلکم إلى الکعبین» ۵- مسح پا تا قوزکهاى دو طرف آن، از واجبات وضو «و امسحوا برءوسکم و ارجلکم إلى الکعبین» در برداشت فوق «کعب» به معناى قوزک پا گرفته شده است و تثنیه آمدن «کعبین» مؤید این معناست. زیرا هر پا دو قوزک دارد. ۶- در مسح پا باید همه آن مسح شود.* «و امسحوا برءوسکم و ارجلکم إلى الکعبین» منصوب بودن «ارجلکم» حکایت از آن دارد که باء تبعیض بر آن داخل نشده است، بلکه «ارجلکم» عطفِ بر محل «برءوسکم» شده و در حقیقت مفعول بدون واسطه براى «امسحوا» است. ۷- لزوم رعایت ترتیب در افعال وضو «فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم إلى المرافق و امسحوا برءوسکم و ارجلکم» ۱- . کافى، ج ۳، ص ۲۶، ح ۵; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۱- ، ح ۷. تقدم ذکرى صورت بر دستها و مسح سر بر مسح پاها، دلالت بر لزوم ترتیب در شستن و مسح اعضاى وضو دارد. مؤید برداشت فوق، فرمایش امام باقر (ع) است که در مورد افعال وضو در آیه فوق فرمود: ... ابدأ الوجه ثم بالیدین ثم امسح الراس و الرجلین ... ابدأ بما بدأ اللّه به. [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۹۹، ح ۵۲; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۲، ح ۱۶.] ۸- وجوب تحصیل طهارت (غسل) بر شخص جنب، براى خواندن نماز «و إن کنتم جنباً فاطهروا» جمله «ان کنتم ...» عطف بر جمله اى مقدر است و کلام با تقدیر آن چنین مى شود: «اذا قمتم الى الصلوة فتوضوا ان لم تکونوا جنباً و ان کنتم جنباً فاطهروا». بنابراین غسل مشروط مى شود به هنگامى که جنب مى خواهد نماز بخواند. ۹- وجوب شستن تمام بدن در غسل «و إن کنتم جنباً فاطهروا» مراد از «فاطهروا» تحصیل طهارت با شستشوى تمام بدن است و اگر عضوى خاص در نظر بود به آن تصریح مى شد. چنانچه در وضو و تیمم به اعضایى خاص تصریح شده است. ۱۰- با غسل جنابت، بدون گرفتن وضو، مى توان نماز خواند. «إذا قمتم إلى الصّلوة ... و إن کنتم جنباً فاطهروا» با توجه به تقدیر آیه (فاغسلوا ... ان لم تکونوا جنباً و ان کنتم جنباً فاطهروا)، معلوم مى شود که ضرورت وضو و تشریع آن در صورتى است که شخص جنب نباشد. ۱۱- رعایت ترتیبى خاص در شستن بدن براى غسل جنابت، لازم نیست.* «و إن کنتم جنباً فاطهروا» از اینکه خداوند براى وضو و تیمم به ترتیب خاصى بین اعضا اشاره فرموده است و درباره غسل جنابت ترتیبى خاص ذکر نکرده، معلوم مى شود هیچ ترتیبى بین شستن اعضاى بدن مورد نظر نبوده است. ۱۲- وظیفه مریض، که آب براى او ضرر داشته باشد، تیمم است. «و إن کنتم مرضى ... فلم تجدوا ماء فتیمموا» جمله «فلم تجدوا ماء» نسبت به مریض به این معناست که آب براى او موجب ضرر شود. ۱۳- وظیفه مسافر در صورت نیافتن آب براى وضو یا غسل، تیمم است. «او على سفر ... فلم تجدوا ماء فتیمموا صعیداً طیباً» ۱۴- وظیفه محدث و جنب در صورت نیافتن آب براى غسل یا وضو، تیمم است. «او جاء أحد منکم من الغائط او لمستم النساء فلم تجدوا ماء فتیمموا» ۱- . کافى، ج ۳، ص ۳۴، ح ۵; نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۹۹- ، ح ۷۹. ۱۵- لزوم جستجوى براى یافتن آب جهت وضو و غسل «فلم تجدوا ماء» کلمه «نیافتن» در موردى به کار برده مى شود که شخص چیزى را جستجو کند و نیابد. ۱۶- خروج بول و غائط، موجب وضو و ناقض آن است. «او جاء أحد منکم من الغائط ... فلم تجدوا ماء فتیمموا» «غائط» در کلام عرب به معناى گودال مستراح است و آمدن از مستراح، کنایه از خروج بول و مدفوع است. ۱۷- جماع، موجب غسل و ناقض آن است. «او لمستم النساء فلم تجدوا ماء فتیمموا» «لمستم» از باب مفاعله به این معناست که هر یک از مرد و زن یکدیگر را لمس کنند و این، کنایه از جماع است. برداشت فوق را فرمایش امام صادق (ع) تأیید مى کند که در مورد «لامستم النساء» فرمود: هو الجماع ... . [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۹۹، ح ۵۲; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۲، ح ۱۶.] ۱۸- تیمم بر هر چه به آن زمین گفته مى شود، جایز است. «فتیمموا صعیداً طیباً» در برداشت فوق «صعید» به معناى زمین گرفته شده است، چه از جنس خاک باشد یا سنگ و یا چیز دیگر، چنانچه برخى از اهل لغت گفته اند. ۱۹- تیمم، بر خاک، جایز و مجزى است. «فتیمموا صعیداً طیباً» برخى از اهل لغت برآنند که «صعید» تنها بر خاک اطلاق مى شود. با توجه به کلمه «منه» بعید نیست این معنى در آیه مراد باشد. ۲۰- چیزى که بر آن تیمم مى شود، باید پاک، پاکیزه و مباح باشد. «فتیمموا صعیداً طیباً» «طیب» در لغت به معناى طاهر و حلال آمده و حلال بودن خاک به معناى مباح بودن آن است. ۲۱- وجوب وضو، غسل و تیمم، وجوب غیرى است. «إذا قمتم إلى الصّلوة فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم فلم تجدوا ماء فتیمموا» با توجه به اینکه وضو و ... را براى نماز، واجب کرده است، وجوب غیرى از آن استفاده مى شود. ۲۲- رعایت ادب در قرآن نسبت به بیان مسائل جنسى و مانند آن «او جاء أحد منکم من الغائط او لمستم النساء» «غائط» به معناى گودال است و آمدن از گودال، کنایه از خروج بول و مدفوع است و «المس» به معناى تماس، کنایه از جماع و نزدیکى است. برداشت فوق را فرمایش امام صادق (ع) تأیید مى کند که درباره «او لامستم النساء» فرمود: هو الجماع و لکن اللّه ستیر یحب الستر فلم یسم کما تسمون. [منبع: کافى، ج ۳، ص ۳۰، ح ۴; نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۹۶- ، ح ۷۰.] ۱- . کافى، ج ۵، ص ۵۵۵، ح ۵; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۲- ، ح ۹. ۲- . کافى، ج ۵، ص ۵۵۵، ح ۵; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۲- ، ح ۹. ۲۳- مسح قسمتى از صورت و دستها، از واجبات تیمم «فامسحوا بوجوهکم و ایدیکم منه» «باء» در «وجوهکم» براى تبعیض است و کلمه «ایدیکم»، به صورت «مجرور» عطف است بر «وجوهکم». یعنى تنها قسمتى از صورت و قسمتى از دستها باید تیمم شود. مؤید برداشت فوق، فرمایش امام باقر (ع) است که درباره آیه فوق فرمود: ... فلما وضع الوضوء ان لم تجدوا الماء اثبت بعض الغسل مسحاً لانه قال «بوجوهکم» ثم وصل بها «و ایدیکم» ... . [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۹۹، ح ۵۲; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۲، ح ۱۶.] ۲۴- در تیمم نخست باید صورت مسح شود و آنگاه دستها «فامسحوا بوجوهکم و ایدیکم منه» به نظر مى رسد تقدیم صورت بر دستها، اشاره به ترتیبى باشد که رعایت آن در تیمم لازم است. برداشت فوق را فرمایش منقول از امام باقر (ع) تأیید مى کند که در بیان چگونگى تیمم رسول خدا (ص) فرمود: فضرب بیده الارض ثم مسح احدیهما على الاخرى ثم مسح یدیه بجبینه ثم مسح کفیه کل واحد منهما على الاخرى. [منبع: کافى، ج ۳، ص ۳۰، ح ۴; نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۹۶- ، ح ۷۰.] ۲۵- ترتیب خاصى در مسح دستها، به هنگام تیمم، لازم نیست.* «فامسحوا بوجوهکم و ایدیکم منه» چون آیه ترتیب بین صورت و دستها را ذکر کرده است چنانچه ترتیب، در دستها نیز لازم بود، آن را بیان مى کرد. ۲۶- ضرورت آغشتگى دستها به خاک، هنگام مسح اعضاى تیمم «فامسحوا بوجوهکم و ایدیکم منه» «من» در «منه» براى تبعیض است وضمیر آن به صعید بر مى گردد یعنى جزئى از آن صعید را به صورت و دستهاى خود بکشید و تحقق این معنا به این است که کف دستها به خاک آغشته شده باشد. ۲۷- خداوند حکم حرجى (مشقت بار)، تشریع نکرده است. «ما یرید اللّه لیجعل علیکم من حرج» ۲۸- تکالیف خداوند، آنگاه که انسان را به هنگام عمل در تنگنا و مشقت قرار دهد، لازم الاجرا نیست. «ما یرید اللّه لیجعل علیکم من حرج» ۲۹- هدف از تشریع وضو، غسل و تیمم، طهارت مؤمنان و اتمام نعمت الهى به آنان است، نه ایجاد حرج و مشقت. «إذا قمتم إلى الصّلوة فاغسلوا ... و لکن یرید لیطهرکم ولیتم نعمته علیکم» ۳۰- اهمیت و ارزش والاى نماز و طهارت «یأیها الذین ءامنوا إذا قمتم إلى الصّلوة فاغسلوا ... و لکن یرید لیطهرکم» ۱- . کافى، ج ۳، ص ۳۰، ح ۴; نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۹۶- ، ح ۷۰. ۲- . تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۴۴، ح ۱۴۴; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۳۷۲، ح ۱۵. ساقط نشدن نماز در صورت نیافتن آب، دلیل اهمیت نماز و تکرار و تأکید بر طهارت، نشانه اهمیت طهارت است. ۳۱- اتمام نعمت الهى بر مؤمنان، از اهداف جعل احکام «یأیها الذین ءامنوا ... و لکن یرید لیطهرکم ولیتم نعمته علیکم» ظاهراً تشریع وضو، غسل و تیمم، به عنوان حکمى از احکام الهى، در اتمام نعمت، خصوصیتى نداشته باشد. بنابراین تشریع هر حکمى، نعمتى از جانب خداوند است. ۳۲- تشریع وضو، غسل و تیمم، از نعمتهاى الهى «فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم ... و لکن یرید لیطهرکم ولیتم نعمته علیکم» ۳۳- دین، نعمت الهى و احکام، متمم آن است.* «ولیتم نعمته» بنابر اینکه مراد از «نعمت»، دین باشد. ۳۴- لزوم شکرگزارى در برابر نعمتهاى الهى «ولیتم نعمته علیکم لعلکم تشکرون» ۳۵- انجام تکالیف الهى، زمینه ساز سپاسگزارى خداوند «لعلکم تشکرون» در برداشت فوق «لعلکم تشکرون»، علت و غایت براى «فاغسلوا ... فاطهروا ... فتیمموا»، که از احکام الهى هستند، گرفته شده است. ۳۶- طهارت انسان و اتمام نعمت الهى بر او، زمینه ساز سپاسگزارى از خداوند «و لکن یرید لیطهرکم ولیتم نعمته علیکم لعلکم تشکرون» در برداشت فوق «لعلکم»، غایت و تعلیل براى «لیطهرکم» و «لیتم» گرفته شده است. ۳۷- تماس بدنى با زن بدون آمیزش جنسى، ناقض طهارت نیست. «او لمستم النساء» امام باقر (ع) در پاسخ سؤال درباره کسى که پس از وضو با کنیزش، تماس بدنى داشته است فرمود: لا واللّه ما بذلک یأس ... و ما یعنى بهذا «او لامستم النساء» الا المواقعة فى الفرج. [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۹۹، ح ۵۲; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۲، ح ۱۶.] ۳۸- لزوم وضو گرفتن براى نماز بعد از بیدار شدن از خواب «إذا قمتم إلى الصّلوة فاغسلوا وجوهکم» امام صادق (ع) در پاسخ سؤال از معناى «اذا قمتم» در آیه فوق فرمود: «اذا قمتم من النوم ...». [منبع: کافى، ج ۳، ص ۳۰، ح ۴; نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۹۶- ، ح ۷۰.] ۱- . تفسیر برهان، ج ۱، ص ۳۷۱، ح ۵; تهذیب، ج ۱، ص ۲۲، ح ۵۵، ب ۱. ۲- . تهذیب، ج ۱، ص ۷، ح ۹، ب ۱; تفسیر برهان، ج ۱- ، ص ۴۵۰، ح ۱. ۳۹- لزوم شستن صورت در وضو از رستنگاه مو تا چانه و در پهنا به اندازه اى که ما بین انگشت شصت و وسطى قرار مى گیرد. «فاغسلوا وجوهکم» از امام باقر (ع) در بیان مقدارى از صورت که خداوند دستور شستن آن را در وضو داده است روایت شده: الوجه الذى امراللّه بغسله ... ما دارت السبابه و الوسطى و الابهام من قصاص الشعر الى الذقن ... . [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۹۹، ح ۵۲; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۲، ح ۱۶.] ۴۰- کفایت مسح قسمتى از پا و سر در وضو «و امسحوا برءوسکم و ارجلکم» امام باقر (ع) در توضیح آیه فوق فرمود: ... ان المسح ببعض الرأس لمکان الباء ثم وصل الرجلین بالرأس کما وصل الیدین بالوجه ... فعرفنا حین وصلها بالرأس ان المسح على بعضها ... . [منبع: کافى، ج ۳، ص ۳۰، ح ۴; نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۹۶- ، ح ۷۰.] ۴۱- حد مسح پا در وضو، مفصل آن است. «إلى الکعبین» امام باقر (ع) در بیان معناى «کعبین» در آیه فوق فرمود: ... ههنا یعنى المفصل دون عظم الساق ... . [منبع: کافى، ج ۳، ص ۲۶، ح ۵; نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۹۸- ، ح ۷۳.] ۴۲- لزوم زدن دو دست بر زمین و مسح پیشانى با آنها و کشیدن کف هر یک از دو دست بر پشت دیگرى در تیمم «فلم تجدوا الماء فتیمموا صعیداً طیباً فامسحوا بوجوهکم و ایدیکم منه» از امام باقر (ع) روایت شده که: پیامبر (ص) بعد از خواندن آیه فوق چنین تیممم نمودند: فضرب بیده الارض ... ثم مسح یدیه بجبینه ثم مسح کفیه کل واحد منهما على الاخرى. [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۴۴، ح ۱۴۴; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۴۵۴، ح ۲۷.] ۴۳- لزوم خرید آب براى وضو و غسل، در حد توان مالى به وقت دسترسى نداشتن به آن «فلم تجدوا الماء» از امام کاظم (ع) روایت شده که درباره میزان مبلغ ضرورى براى تهیه آب وضو و غسل در صورت نبود آب فرمود: ذلک على قدر جدته. [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۴۴، ح ۱۴۶; تفسیر برهان، ج ۱، ص ۳۷۲، ح ۱۷.] ۴۴- دسترسى به آب، موجب بطلان تیمم «فلم تجدوا الماء فتیمموا صعیداً طیباً» از امام صادق (ع) روایت شده که در مورد کسى که پس از تیمم، آب پیدا کرده فرمود: ... اذا راى الماء و کان یقدر علیه انتقض التیمم. [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۴۴، ح ۱۴۳; نور الثقلین، ج ۱، ص ۴۸۵، ح ۲۷۴.] ۴۵- تیمم، باید بر زمین پاکیزه باشد. «فتیمموا صعیداً طیباً» از امام صادق (ع) درباره «صعیدا طیبا» در آیه فوق روایت شده: «الصعید» الموضع المرتفع و «الطیب» الموضع الذى ینحدر عنه الماء. [منبع: معانى الاخبار، ص ۲۸۳; نورالثقلین، ج ۱، ص ۴۸۵، ح ۲۷۵.] مرتفع بودن زمین و عبور آب بر روى آن که در حدیث آمده، کنایه از پاکیزه بودن زمین است چون اگر زمین گود باشد، جایگاه کثافات شده و آب در آن مانده و لجن مى گردد.

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۱۶)
  • اب، سبب طهارت از جنابت+۲ آیه
  • وضو با اب سبب طهارت
  • دین اسلام، دین اسان
  • اسانگیری بر بیمار با تشریع تیمّم به جای وضو و غسل برای وی+۱ آیه
  • شکرگزاری، فلسفه اسان بودن احکام الهی+۱ آیه
  • اسانگیری بر بیمار با تشریع تیمّم به جای وضو و غسل
  • اسانگیری بر بیمار با تشریع تیمّم به جای وضو و غسل برای وی
  • در تنگنا قرار نگرفتن مکلّف، حکمت تشریع تیمّم+۱ آیه
  • تسهیل بر مسافرِ فاقد اب، حکمت تشریع تیمّم به جای وضو و غسل
  • لزوم تیمّم برای نماز، یا ورود به مسجد پس از امیزش در صورت نبودن اب+۱ آیه
  • کفایت کردن تیمم از غسل، در صورت دستنیافتن به اب
  • مجزی بودن تیمّم از غسل، در صورت بیماری مکلّف و ضرر داشتن اب برای وی+۱ آیه
  • مجزی بودن تیمّم از وضو در صورت دست نیافتن به اب+۱ آیه
  • کفایت کردن تیمّم از وضو در صورت بیماری مکلّف و ضرر داشتن اب برای وی
  • پسندیدگی ادب در بیان مسایل جنسی+۸ آیه
  • استخوان برامده روی پا، انتهای مسح ان در وضو
  • اسلام، دارای احکامی اسان برای بندگان+۶ آیه
  • ضرر داشتن اب برای بیمار سبب جواز تیمّم بهجای وضو و غسل+۱ آیه
  • پاکیزه شدن اهل ایمان، هدف از تشریع غسل جنابت و وضو
  • لزوم غسل جنابت و تطهیر بدن
  • لزوم تحصیل طهارت و پاکیزگی و شستشو برای عبادت
  • لزوم تیمّم بر زمین پاکیزه و عاری از کثافت، برای اقامه نماز+۱ آیه
  • وجوب مسح پا تا برامدگی ان، در وضو برای نماز
  • تخلی (غایط و بول) از موجبات وضو، به هنگام اقامه نماز+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بعد از تخلی، در صورت نیافتن اب، به هنگام اقامه نماز+۱ آیه
  • مؤمنان، تحت تربیت پروردگار+۱ آیه
  • تشریع احکام و واجبات، زمینهساز تزکیه انسان
  • بیماری، عامل رفع تکلیف وضو و غسل و تبدیل ان به تیمّم+۱ آیه
  • حرج، عامل جایگزینی تکلیف تیمّم به جای وضو و غسل
  • عدم امکان دسترسی به اب، باعث جایگزینی تیمّم به جای وضو و غسل+۱ آیه
  • تیمّم، موجب تحصیل طهارت برای نماز، در صورت نیافتن اب و داشتن عذر+۱ آیه
  • وجوب مسح صورت و دستها، با تیمّم بر زمین پاک و مباح+۱ آیه
  • مسح قسمتی از صورت و دستها، از واجبات تیمّم+۱ آیه
  • لزوم تقدیم مسح صورت بر دستها، در تیمّم+۱ آیه
  • بطلان تیمّم، در صورت دسترسی به اب+۱ آیه
  • امیزش، از اسباب تیمّم، در صورت نبود اب+۱ آیه
  • خروج بول و غایط، از اسباب تیمّم، در صورت نبود اب
  • ضرر داشتن اب، از اسباب تیمّم برای مریض+۱ آیه
  • نبود اب، از اسباب تیمّم برای جنب+۱ آیه
  • نبود اب در سفر، از اسباب تیمّم برای مسافر+۱ آیه
  • نبود اب، از اسباب تیمّم برای محدث+۱ آیه
  • تشریع تیمّم (برای صاحبان عذر) زمینه شکرگزاری به درگاه خداوند
  • رفع حرج از مکلّف، حکمت تشریع تیمّم به جای وضو و غسل
  • اتمام نعمت بر مسلمانان، از فلسفههای تشریع حکم اختصاصی تیمّم از جانب خداوند
  • تحصیل طهارت، حکمت دیگر تشریع حکم تیمّم از ناحیه خداوند
  • بطلان نماز، با حالت جنابت+۱ آیه
  • وجوب غسل بر شخص جنب، برای خواندن نماز+۱ آیه
  • جواز خواندن نماز با غسل جنابت، بدون گرفتن وضو
  • وجوب تیمّم بدل از غسل جنابت، در صورت فقدان اب+۱ آیه
  • اب، تنها سبب تحصیل طهارت و غسل جنابت، در صورت امکان دسترسی به ان+۱ آیه
  • امیزش جنسی، از موجبات جنابت+۱ آیه
  • احکام الهی، اسان و به دور از مشقّت+۹ آیه
  • اسانی احکام و به دور از مشقّت بودن ان، برخاسته از اراده و مشیّت خداوند+۴ آیه
  • انعطاف پذیری احکام، در صورت عارض شدن عسر و حرج+۷ آیه
  • انعطاف پذیری احکام، زمینه شکرگزاری به درگاه خداوند+۱ آیه
  • خداوند، تشریع کننده احکام و تکالیف
  • تشریع احکام، جلوه ای از نعمتهای خداوند به مؤمنان
  • تشریع احکام ثانوی به جای احکام اوّلی، در شرایط خاصّ+۵ آیه
  • اتمام نعمت بر مؤمنان، از اهداف تشریع احکام
  • شکرگزاری خدا، از اهداف جعل احکام+۲ آیه
  • اسان گیری، ملاک تشریع و احکام الهی+۵ آیه
  • اب، سبب طهارت از حدث جنابت+۲ آیه
  • امیزش جنسی، موجب غسل یا تیمّم برای اقامه نماز+۱ آیه
  • خروج بول، از موجبات وضو+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بر بیمار، در صورت ضرر داشتن اب برای وی+۱ آیه
  • تخلّی (غایط و بول) از موجبات وضو و تیمّم، هنگام اقامه نماز+۱ آیه
  • مطلوبیّت تزکیه و خودسازی (دوری از صفات زشت و اراسته شدن به صفات نیک)+۱ آیه
  • وجوب تیمم بر جنب، جهت اقامه نماز، در صورت نبود اب+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بر بیمار، جهت نماز گزاردن، در صورت ضرر داشتن اب برای او+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بر مسافر، برای نماز، در صورت نیافتن اب+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بر مُحْدِث، در صورت نیافتن اب، برای برپایی نماز+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بر مطلق زمین پاک+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بر زمین مباح+۱ آیه
  • لزوم زدن دو دست بر زمین پاک، در تیمّم
  • دست کشیدن بر صورت و دستها، از واجبات تیمم+۱ آیه
  • وجوب مقدّم داشتن مسح صورت بر دستها+۱ آیه
  • وجوب رعایت موالات، در تیمّم+۱ آیه
  • بطلان تیمم، هنگام دسترسی به اب+۱ آیه
  • تیمّم، موجب اباحه، نماز، نه رافع حدث+۱ آیه
  • وجوب غسل بر جنب، جهت برپایی نماز+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بدل از غسل جنابت بر جنب، در صورت فقدان اب+۱ آیه
  • جماع، از موجبات جنابت+۱ آیه
  • جنابت، از موجبات غسل+۱ آیه
  • وضو با اب، سبب طهارت
  • خروج غایط، از موجبات وضو و تیمم+۱ آیه
  • وجوب غسل جنابت، برای اقامه نماز+۱ آیه
  • لزوم جستجو برای یافتن اب، جهت وضو و غسل+۱ آیه
  • جماع، از موجبات غسل+۱ آیه
  • غسل، برطرف کننده جنابت+۱ آیه
  • غسل جنابت، مکفی از وضو+۱ آیه
  • ضرورت شستن تمام بدن، در غسل+۱ آیه
  • تیمم، جانشین غسل، در صورت یافت نشدن اب+۱ آیه
  • تیمم، جانشین غسل، در صورت ضرر داشتن اب+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بر مسافر برای نماز، در صورت نیافتن اب+۱ آیه
  • جنابت، از مبطلات نماز+۱ آیه
  • وجوب وضو گرفتن، برای نماز+۱ آیه
  • لزوم جستجو برای یافتن اب، جهت وضو+۱ آیه
  • تیمّم، جانشین وضو، در صورت یافت نشدن یا ضرر داشتن اب
  • وجوب شستن صورت و دستها از ارنج تا سرانگشتان، در وضو
  • وجوب مسح نمودن قسمتی از سر، در وضو
  • مسح پا تا برامدگی روی ان، از واجبات وضو
  • وجوب رعایت ترتیب، در افعال وضو
  • خروج بول، موجب ابطال وضو
  • خروج غایط، موجب ابطال وضو
  • جنابت، موجب ابطال وضو
  • خواب، از مبطلات وضو
  • لزوم تیمّم بر خاکِ پاک، هنگام نبود اب، یا معذور بودن از استعمال ان برای وضو و غسل+۱ آیه
  • تیمّم بر خاک، سبب تحصیل طهارت لازم برای اقامه نماز، در صورت نبود اب یا معذور بودن از استعمال ان+۱ آیه
  • ابراز کمال ادب خدا، در بیان مسایل جنسی+۸ آیه
  • وجوب شستن دستها تا مرفق، در وضو
  • وجوب مسح دستها بعد از صورت، در تیمّم+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بر زمین پاک، برای نمازگزاران فاقد اب+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بر زمین پاک، برای نمازگزاران فاقد اب+۱ آیه
  • زمین، از موجودات پاک و قابل تیمّم بر ان+۱ آیه
  • مشقّت و سختی، از عوامل رفع تکلیف و یا تخفیف ان+۴ آیه
  • حرج، عامل جایگزینی تکلیف تیمّم به جای وضو و غسل
  • لزوم رعایت عفّت کلام در سخن، هنگام بیان مسایل جنسی+۹ آیه
  • مسح قسمتی از سر، از واجبات وضو
  • تیمّم، وظیفه مسافر فاقد اب در سفر+۱ آیه
  • اسانی احکام الهی، زمینه ای برای شکر و سپاس به درگاه خداوند+۲ آیه
  • طهارت و پاکی انسان، از اهداف جایگزینی تیمّم برای وضو و غسل، و زمینه شکرگزاری انسان
  • تکمیل نعمت بر مؤمنان، از اهداف جایگزینی تیمّم برای وضو و غسل، و زمینه شکرگزاری انسان در برابر خداوند+۱ آیه
  • جعل حکم طهارت با اب و خاک برای نماز و اسان گیری در حکم طهارت، مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند
  • نعمتهای الهی، شایسته شکر و سپاس به درگاه او+۱ آیه
  • اطاعت و ادای تکالیف الهی، راهی برای شکرگزاری به درگاه خداوند+۱ آیه
  • وجوب مسح صورت، در تیمّم+۱ آیه
  • وجوب شستن صورت (هنگام وضو گرفتن) برای نماز
  • ضرر، از عوامل رفع تکلیف وضو و غسل، و تبدیل ان به تیمم+۱ آیه
  • جایگزینی تیمّم برای مریض، در صورت ضرر داشتن استعمال اب، برای تحصیل طهارت (وضو یا غسل)+۱ آیه
  • طهارت، زمینه ساز سپاسگزاری از خداوند
  • لزوم تحصیل طهارت (وضو)، برای صحّت نماز+۱ آیه
  • اب سبب طهارت از حدث جنابت+۲ آیه
  • وجوب تحصیل طهارت (غسل) بر شخص جنب، جهت اقامه نماز+۱ آیه
  • لزوم پاک و پاکیزه و مباح بودن محل تیمّم+۱ آیه
  • تیمّم، طهارت جایگزین غسل، برای مسافر، هنگام جنابت و عدم دسترسی به اب+۱ آیه
  • اسان گیری بر بیمار، جهت تحصیل طهارت با تشریع تیمّم به جای وضو و غسل+۱ آیه
  • در تنگنا قرار نگرفتن مکلّف، حکمت تشریع تحصیل طهارت با تیمّم+۱ آیه
  • تیمّم، سبب حصول طهارت+۱ آیه
  • غسل، از جمله راههای تحصیل طهارت+۱ آیه
  • وضو، سبب تحصیل طهارت
  • تشریع وضو، غسل و تیمّم برای تحصیل طهارت مؤمنان+۱ آیه
  • خداوند، منشا طهارت و پاکی+۲ آیه
  • لزوم تیمّم بر زمین یا خاک پاک+۱ آیه
  • رعایت ادب و عفّت بیان در قران، نسبت به تبیین مسایل جنسی و مانند ان+۶ آیه
  • نبود امکان و قدرت دسترسی به اب، باعث جایگزینی تیمّم به جای وضو و غسل+۱ آیه
  • اهل ایمان از مخاطبان قران+۱ آیه
  • مُتِمّ/ اسما و صفات+۲ آیه
  • برخورداری از نعمت الهی، از عوامل مدح+۱ آیه
  • مرض، موجب تخفیف در تکلیف شرعی+۵ آیه
  • وجوب تیمم بر مریض، در صورت ضرر داشتن اب برای او+۱ آیه
  • مُرید/ اسما و صفات+۳ آیه
  • لزوم غسل یا تیمّم پس از امیزش، برای ورود به مسجد+۱ آیه
  • مُطهِّر/ اسماوصفات+۳ آیه
  • اتمام نعمت بر مؤمنان، از اهداف تشریع احکام
  • مؤمنان، موظّف به یاداوری بیعت خود با پیامبر صلی الله علیه و اله+۱ آیه
  • تشریع احکام طهارت (وضو، غسل و تیمّم)، سبب پاکی و طهارت اهل ایمان
  • اسانی احکام الهی، زمینهای برای شکر و سپاس مؤمنان به درگاه خداوند+۲ آیه
  • جایگزینی تیمّم برای وضو و غسل، به جهت طهارت و پاکی انسان، شایسته شکر و سپاس، از ناحیه مسلمانان و اهل ایمان
  • جعل و تشریع احکام از ناحیه خداوند، مقتضی شکر و سپاس از سوی مؤمنان و مسلمانان+۲ آیه
  • لزوم تحصیل طهارت برای مؤمنان، هنگام اقامه نماز+۱ آیه
  • تشریع وضو، غسل و تیمم برای تحصیل طهارت مؤمنان+۱ آیه
  • اطاعت مطلق از خداوند، عهد و پیمان الهی با مؤمنان+۱ آیه
  • اگاهی خدا از قلبهای مؤمنان و اسرار انها+۱ آیه
  • خداوند، اگاه از قلب مؤمنان پیمانشکن+۱ آیه
  • اسانگیری بر مؤمنان در انجام دادن تکالیف دینی، نعمتی شایسته شکر+۱ آیه
  • تشریع طهارت (از حدث و خبث) بر مؤمنان، از موارد اتمام نعمت بر انان
  • تبدیل حکم وضو و غسل به تیمّم، در صورت بیماری و فقدان اب، اتمامنعمت خداوند بر مؤمنان و شایسته شکر و سپاس
  • طهارت مؤمنان و اتمامنعمت الهی بر انان، هدف از تشریع وضو، غسل و تیمّم
  • اسانگیری بر بیمار با تشریع تیمّم به جای وضو و غسل، نعمتی مقتضی شکر به پیشگاه خداوند
  • اسانگیری بر فاقد اب با تشریع تیمم به جای وضو و غسل، اتمام نعمتهای خدا و مقتضی شکرگزاری در برابر وی
  • اتمام نعمت الهی بر مؤمنان با تشریع احکام در راستای طهارت و تزکیه انان
  • تشریع تیمّم بدل از وضو و غسل (برای صاحبان عذر) از سوی خداوند، نعمتی شایسته سپاسگزاری
  • لزوم انجام دادن نماز در حال طهارت و پاکی+۱ آیه
  • لزوم تحصیل طهارت و پاکیزگی، برای نماز و عبادت+۱ آیه
  • وجوب تحصیل طهارت (وضو) برای صحّت نماز+۱ آیه
  • وجوب تحصیل طهارت (غسل) برای شخص جنب، جهت اقامه نماز+۱ آیه
  • وجوب تحصیل طهارت با تیمّم، برای معذوران از وضو و غسل، جهت اقامه نماز+۱ آیه
  • جنابت، از مبطلات نماز+۱ آیه
  • فقدان طهارت (وضو، غسل و تیمم) از مبطلات نماز+۱ آیه
  • وجوب تیمّم مسافر برای نماز، در صورت نیافتن اب+۱ آیه
  • وجوب تیمّم، وجوبی غیری برای نماز
  • وجوب تیمّم به جای غسل یا وضو بر بیمار، جهت نماز گزاردن+۱ آیه
  • وجوب تیمّم بدل از غسل جنابت یا وضو، در صورت فقدان اب+۱ آیه
  • وجوب (غیری) غسل، مقدمه برای مثل نماز
  • وجوب غسل جنابت، برای اقامه نماز+۱ آیه
  • وجوب جستجو برای یافتن اب، جهت وضو و غسل+۱ آیه
  • جماع، از موجبات غسل+۱ آیه
  • ضرورت شستن تمام بدن، در غسل+۱ آیه
  • تیمم، جانشین غسل، در صورت یافت نشدن اب+۱ آیه
  • تیمم، جانشین غسل، در صورت ضرر داشتن اب+۱ آیه
  • وجوب وضو گرفتن وجوبی غیری، برای نماز+۱ آیه
  • وجوب جستجو برای یافتن اب، جهت وضو+۱ آیه
  • وجوب شستن صورت و دستها از ارنج تا سرانگشتان در وضو
  • وجوب مسح نمودن قسمتی از سر، در وضو
  • مسح پا تا برامدگی روی ان، از واجبات نماز
  • وجوب رعایت ترتیب در افعال وضو
  • اسانگیری در وضو، با تشریع تیمّم بدل از ان، برای بیماران و فاقدان اب+۱ آیه
  • تشریع وضو، از نعمتهای الهی و شایسته سپاس از سوی اهل ایمان
  • اتمام نعمت الهی بر اهل ایمان، دلیل تشریع وضو، از سوی خداوند
  • تحصیل طهارت برای نماز، دلیل تشریع وضو
  • طهارت و پاکیزگی از گناهان، از فلسفههای وضو
  • وجوب رعایت ترتیب، در افعال و اعضای وضو
  • مسح قسمتی از پا تا برامدگی روی ان، از واجبات وضو
  • وجوب مسح بر بشره پاها، بدون واسطه
  • وجوب شستن دستها در وضو
  • وجوب مسح قسمتی از سر، در وضو
  • وجوب مسح بر سر، بدون مانع
  • وجوب شستن صورت، در وضو
  • وجوب وضو برای نماز+۱ آیه
  • لزوم جستجو برای یافتن اب، جهت وضو+۱ آیه
  • تیمّم، جانشین وضو، در صورت یافت نشدن یا ضرر داشتن اب
  • خروج بول، موجب ابطال وضو
  • جنابت، موجب ابطال وضو+۱ آیه
  • خواب، از مبطلات وضو
  • خروج غایط (مدفوع)، از مبطلات وضو
  • وجوب وضو، برای اقامه نماز
واژه‌ها