تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَيْدِيَکُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَى الْکَعْبَيْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَيْدِيکُمْ مِنْهُ ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَکُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ «6»
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد چون برخيزيد بنماز پس بشوئيد رويهاتان را و دستهاتان را تا آرنج‌ها و مسح کنيد سرهاتان و پايهاتان را تا منتهاى بلندى پشت دو پا و اگر باشيد جنب پس پاک کنيد خود را و اگر باشيد بيماران يا در سفر يا آيد يکى از شما از مستراح يا مباشرت کرديد با زنان پس نيافتيد آبيرا پس قصد کنيد زمينى پاک را پس مسح کنيد برويها و دستهاتان از آن نميخواهد خدا که قرار دهد بر شما هيچ تنکى‌ئى را ولى ميخواهد که پاک کند شما را و آنکه تمام کند نعمت خود را بر شما باشد که شما شکرگزار شويد.
تفسير
گفته‌اند وقتى اراده نماز نموديد با آنکه وضو نداريد بايد وضو بگيريد
جلد 2 صفحه 179
و اين معنى را از صدر آيه استفاده نموده‌اند زيرا گاهى از اراده امرى بخود آن امر تعبير ميکنند مانند آنکه خداوند فرموده وقتى قرآن خواندى پناه ببر بخدا از شيطان و مقصود آنستکه وقتى اراده خواندن قرآن نمودى استعاذه کنى نه بعد از آن و اين معنى را در مجمع بابن عباس و اکثر مفسرين نسبت داده است و انصاف آنست که اگر اين جزء از معنى بتقريب مذکور از آيه استفاده شود جزء ديگران که بدون وضو بودن باشد استفاده نميشود ولى در تهذيب از حضرت صادق (ع) و عياشى از آنحضرت و حضرت باقر (ع) نقل نموده که مراد آنستکه وقتى از خواب برخواستيد براى نماز بايد وضو بگيريد و اين معنى بقدرى لطيف و ساده و سالم و بى‌تکلّف و اشکال است که معلوم است از خاندان وحى و تنزيل وارد شده است چون معمولا وقتى انسان مخصوصا براى نماز برميخيزد يا صبح است که براى نماز صبح قيام ميکند يا سحر است که براى نماز شب برميخيزد و اين هر دو بعد از خواب شب است يا ظهر استکه براى نماز ظهر معمولا در صدر اسلام از خواب قيلوله برمى‌خواستند و براى نماز عصر و مغرب و عشاء مخصوصا قيام نمينمودند بلکه در ضمن قيام براى امور ديگر نماز هم مى‌خواندند و بيوضو بودن آنها در موقع نماز مسلّم نبوده لذا بطور اطلاق فرموده است وقتى براى نماز قيام نموديد بايد وضو بگيريد و اعتماد بقيام نوعى متعارف شده است نهايت آنکه ايجاب وضو براى نماز در صورت وجود احداث ديگر از ذيل آيه که ايجاب تيمّم را معلّق بعدم وجدان آب فرموده و اخبار ائمه اطهار که مبين مجملات قرآن است استفاده ميشود و بنابر اين لازم نمى‌آيد وجوب وضوء براى هر نماز و احتياج بتقدير و قول به نسخ و امثال اين تکلفات که در کلام مفسّرين است پيدا نميشود و وجه اگر چه بروى ترجمه ميشود لکن باين مناسبت گويند که در موقع مواجهه ظاهر است چنانچه از روى هم همين معنى اراده ميشود لذا ميگويند فلانى خوش رو است و اراده مى‌کنند آنچه را از رخساره او ظاهر باشد پس شستن ريش که احاطه بصورت داشته باشد کافى از شستن صورت است چنانچه در تهذيب از حضرت باقر (ع) روايت شده است که هر چه مو بر آن احاطه نموده باشد واجب نيست بر بندگان که فحص و تفتيش از آن کنند بلکه بايد آب را بر آن جارى نمايند و در کافى نيز قريب باين معنى را از يکى از صادقين عليهما السلام نقل نموده و در فقيه و کافى و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که آنوجهيکه خداوند امر
جلد 2 صفحه 180
بشستن آن نموده که سزاوار نيست زياده و کم نمودن از آن که اگر زياد شود شوينده مأجور نيست و اگر کم شود گناه‌کار است مقداريست که انگشت وسطى و شست بر آن دور زند از رستنگاه مو تا زنخ و مقداريرا که از دست بايد شسته شود در آيه بيان شده است که ظاهرا از سر انگشتان است تا آرنج که مفصل بين ساعد و بازو است و بايد آنهم شسته شود ولى از آيه استفاده نميشود که ابتدا بشستن از کجا بايد نمود و بکجا بايد ختم شود زيرا الى در اين قبيل موارد براى تحديد است نه براى بيان انتهاى عمل چنانچه ميگويند شمشير را تا دسته صيقلى بنما يا لباست را تا کمر بشوى و اراده مينمايند حد صيقلى شدن و شستن را نه بيان ابتدا و انتهاى عمل را ولى مقتضاى اخباريکه از ائمه اطهار در بيان وضوء حضرت رسول (ص) وارد شده است و خودشان هم دستور عملى داده‌اند آنستکه در صورت ابتدا با على و در دست ابتدا بمرفق شود چنانچه ترتيب طبيعى در امتثال هم همين است لذا بغير اين رويّه و ترتيب نميتوان يقين به برائت ذمّه و حصول طهارت نمود که آن مأمور به و اينها محصّل آن است چنانچه در اصول منقح شده است که چنين موردى مجراى قاعده اشتغال است و کسانيکه پشت پا باخبار اهل بيت اطهار زدند ملتزم بعکس اين ترتيب شده‌اند و معنى کلمه الى را نفهميدند چنانچه بجاى مسح پا شستن را اختيار نمودند و کول نصب ارجل را بمقتضاى بعضى قرائات خوردند بتصور آنکه عطف بر ايدى است با آنکه هر کس مختصر انسى بقانون محاورات داشته باشد مى‌يابد که عطف ارجل بر ايدى با اين فصل معتدبه و تغيير اسلوب کلام ناشايسته و خارج از همه چيز است حال اگر خواسته باشى بيابى آنچه را ما در تفسير سوره حمد بيان نموديم که کسانيکه امير المؤمنين (ع) را بنورانيت نديدند خداوند آنها را از ديدن معنى ظاهر قرآن هم محروم نمود ملاحظه ترجمه آيه را بنما و ببين آيا ممکن است کسى از اين کلام شستن پا را بفهمد در صورتى که اگر ترجمه صحيح از کلامى بشود خصوصيات معنى در لغات مختلفه تفاوتى پيدا نميکند و تعجب اين است که اشخاصيکه از اين آيه استفاده شستن پا را نموده‌اند از ائمه ادب و اساتيد اوليّه فنون کلامند چگونه خداوند آنها را کور کرده که چنين معنى روشنى را نديدند و عبادات خود و مقلدين خود را مادام العمر باطل نمودند در هر حال بگذريم ظاهر آيه معلوم است که بايد مسح نمود بر سر و پاها تا دو کعب که استخوانى است مايل باستداره واقع در مورد تلاقى ساق و قدم و گاهى تعبير از آن بمفصل
جلد 2 صفحه 181
ميشود براى مجاورت لذا احتياط در امتداد مسح است از سر انگشتان پا تا مفصل و در اخبار عترت طاهره اشاره بآن شده است و نيز بيان فرموده‌اند که ارجل مجرور است و پاها بايد مسح شود و جبرئيل قرآن را چنين نازل نموده و مردم چهل سال و هفتاد سال اينطور وضو ميسازند که پا را ميشويند با آنکه خداوند امر بمسح آن نموده و عبادت آنها باطل است و دست و صورت را بايد تماما شست تا حديکه معلوم شده است ولى سر را بايد مسح نمود بمقداريکه مسمّاى مسح بعمل آيد اگر چه احتياطا بايد کمتر از عرض يک انگشت نباشد چون کمتر از اين خلاف متعارف است و بهتر آنستکه با سه انگشت مسح کند و همچنين در مسح پا از حيث عرض مسمّاى مسح کافى است چون خداوند فرموده روى و دست را بشوئيد و مسح بسر و پاها نمائيد و از لفظ با معلوم ميشود که مسح بعض سر کافى است و چون پاها را هم عطف بسر نموده و از جهت عرض تحديد نفرموده معلوم ميشود از اين جهت نيز ببعض اکتفا ميتوان نمود اگر چه افضل بقدر سه انگشت بلکه تمام پشت پا است آنچه عرض شد تقريبا مضمون روايات است و بنظر حقير امام (ع) نمى‌خواهد بفرمايد لفظ با براى تبعيض است تا اشکال شود که سيبويه منکر آمدن باء براى تبعيض شده است اگر چه رأى يکنفر نحوى در مقابل فرمايش امام وقعى ندارد زيرا ائمه اطهار علاوه بر آنکه معادن علمند منابع فصاحت و بلاغتند و علماء ادب بايد قواعد عربيّت را از کلمات و بيانات ايشان استخراج نمايند بلکه امام (ع) مى‌خواهد بفرمايد از باء استفاده ميشود که مسح بعض سر و پا کافى است و اين براى آنست که با اگر چه براى الصاق هم باشد که معنى حقيقى آنست و همه نحويون اتفاق بر آن دارند مفادش الصاق و ايصال مسح است بسر و پا و امتثال آن بمسح بعض ميشود مثلا اگر گفته شود سرت را بشوى امتثالش بشستن تمام سر است ولى اگر گفته شود آب را بسرت برسان امتثالش ببعض حاصل است و همچنين است مسح اگر گفته شود چيزى را مسح کن ظاهرا امتثالش بمسح تمام آن است بخلاف آنکه گفته شود دستت را بآن برسان که امتثالش بمسمّاى ايصال و الصاق دست بآنست و اين خصوصيت از لفظ با استفاده مى‌شود ولى نه براى آنکه بمعناى من تبعيضيّه است بلکه براى آنکه الصاق بيش از اين دلالت ندارد و مفسرين از اين نکته غفلت نموده استدلال را مبنى بر آمدن باء براى تبعيض نموده‌اند و بردّ قول سيبويه پرداخته‌اند و بنابر آنچه ذکر شد حاجت بردّ قول او نيست و مطلب
جلد 2 صفحه 182
بر اهل دقت و ذوق ادبى واضح خواهد گرديد و از لطائف اين کتاب محسوب خواهد شد و اگر در موقع برخواستن از خواب براى نماز شخص جنب باشد بايد غسل کند به بيانيکه در صدر آيه گذشت که نوعيت دارد و الا معلوم استکه مراد آنستکه هر وقت انسان جنب باشد و بخواهد نماز بخواند غسل بر او واجب است و چون فقط در خواب يکى از دو سبب جنابت که احتلام است محقق ميشود سبب ديگر را که جماع است در ذيل آيه بکنايه بيان فرموده است و اين نکته هم مؤيد تحقيقى استکه در صدر آيه ذکر شد و کيفيت غسل جنابت و احکام و اقسام آنرا بايد از کتب فقهيه و رسائل عمليه بدست آورد و بيان آن از وظيفه مفسرين خارج است و تفسير بقيه آيه در سوره نساء گذشت اضافه که در اينجا شده است کلمه منه در ذيل حکم تيمم استکه ممکن است استفاده اشتراط علوق از آنشود يعنى بايد چيزى از زمين بدست او باقى بماند که بآن مسح نمايد پيشانى را و بنابر اين جائز نيست با سنگ خالى از غبار تيمم نمايد يا آنکه دست را بعد از زدن بزمين پاک کند بطوريکه هيچ اثرى از آن باقى نماند که به پيشانى برسد و خداوند اراده نفرموده استکه بندگانرا بحرج و مشقت و تنگى دچار نمايد بلکه مقصود خداوند از بيان احکام طهارات سه‌گانه که وضو و غسل و تيمم باشد آنستکه مردم ظاهرا و باطنا پاک و پاکيزه شوند چون از طهارت علاوه بر نظافت ظاهرى که در شخص پيدا ميشود نورانيت باطنى ايجاد ميگردد که گاهى انسان آنحالت را احساس مينمايد چنانچه بعد از غسل جنابت بنظر حقير اين حالت وجدانى استکه انسان در وجود خود مييابد که رفع کدورتى از او و ايجاد نورانيتى در او شده است و نيز خداوند اراده فرموده استکه بسبب طهارت نعمت ظاهرى و باطنى را بر مردم تمام نمايد و عبادات آنها با آنحال نورانيت واقع شود که مستحق بهشت شوند و کفاره معاصى آنها باشد و شکرگزار گردند ..