اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا إِذا قُمتُم إِلَي الصَّلاةِ فَاغسِلُوا وُجُوهَکُم وَ أَيدِيَکُم إِلَي المَرافِق‌ِ وَ امسَحُوا بِرُؤُسِکُم وَ أَرجُلَکُم إِلَي الکَعبَين‌ِ وَ إِن کُنتُم جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِن کُنتُم مَرضي أَو عَلي سَفَرٍ أَو جاءَ أَحَدٌ مِنکُم مِن‌َ الغائِطِ أَو لامَستُم‌ُ النِّساءَ فَلَم تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامسَحُوا بِوُجُوهِکُم وَ أَيدِيکُم مِنه‌ُ ما يُرِيدُ اللّه‌ُ لِيَجعَل‌َ عَلَيکُم مِن حَرَج‌ٍ وَ لکِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَکُم وَ لِيُتِم‌َّ نِعمَتَه‌ُ عَلَيکُم لَعَلَّکُم تَشکُرُون‌َ «6»
اي کساني که ايمان آورده‌ايد زماني که اراده کرديد نماز را بپا داريد پس بشوئيد صورتهاي خود را و دستها را تا مرفقها يعني وضوء دهيد و مسح کنيد بسرهاي خود و پاها را تا کعبين و اگر جنب شديد پس تطهير کنيد (غسل کنيد) و اگر مريض شديد که آب بر شما ضرر دارد يا در مسافرت رفتيد يا احدي از شما از محل غائط (بيت التخليه) آمد يا تماس با زنها گرفتيد (جماع کرديد) پس آب نيافتيد پس تيمم کنيد عوض غسل و وضوء بخاک پاک پس مسح کنيد بصورتها و دستهاي خود از آن صعيد خداوند اراده نفرموده که براي شما قرار دهد از کاري سخت و لکن اراده فرموده که شما را پاک کند و نعمت خود را بر شما تمام نمايد بلکه شما شکرگزار شويد.
اينکه آيه شريفه مشتمل بر احکام طهارت است از براي نماز و بر رفع احکام حرجيه است از مکلفين و بر وجوب شکر و ما در پنج امر صحبت ميکنيم:
(امر اول)
در شرطيت طهارت از براي نماز که مفاد جمله اول است يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا إِذا قُمتُم إِلَي الصَّلاةِ يعني اذا اردتم اقامة الصلاة، و طهارت حدثيه از شرائط رکنيه صلوة است که بدون آن نماز باطل است که اگر از بين برود چه عمدا و چه جهلا
جلد 6 - صفحه 308
و چه سهوا و نسيانا نماز باطل ميشود بخلاف ساير شرائط مثل طهارت خبثيه و قبله و وقت و مکان و لباس که بسا در حال جهل يا نسيان موجب بطلان نيست بتفاصيلي که در محال خود متعرض شده‌اند و اينکه شرط براي کليه نمازها است چه واجب مثل فرائض يوميه و آيات و طواف و غير اينها و چه مستحب‌ّ مثل نوافل يوميه و ساير صلوات مندوبه حتي مبتدئه فقط نماز ميت بدون طهارت هم صحيح است حتي جنب و حائض و در واقع نماز نيست يک نوع دعاء است.
(امر دوم)
در باب وضوء است که مفاد جمله فَاغسِلُوا وُجُوهَکُم وَ أَيدِيَکُم إِلَي المَرافِق‌ِ وَ امسَحُوا بِرُؤُسِکُم وَ أَرجُلَکُم إِلَي الکَعبَين‌ِ است و در مفاد اينکه جمله اختلاف شديدي است بين عامه و خاصه در چند مورد: يکي در غسل وجه که مذهب خاصه بر اينکه است که واجب است از اعلي باسفل شسته شود و حد وجه از رستنگاه موي سر تا آخر ذقن است از طرف طول و قرصه صورت که فرا ميگيرد از ابهام تا وسطي و عامه اعتبار از اعلي باسفل نميکنند تمسکا باطلاق لکن نفس لفظ غسل و مفهوم آن منصرف است باعتبار از اعلي چنانچه اگر بعرف بگويي صورت خود را بشوي ذهنش متوجه ميشود باعتبار علو.
2- در موضوع غسل يدين که عامه از اسفل سر انگشتان ميشويند تا مرفق بتوهم لفظ الي که براي انتهاء غسل است و غافل از اينکه هستند که لفظ الي براي حد مغسول است که دست را تا چه حدي بايد غسل نمود، و اما کيفيت غسل را بظهور لفظ غسل واگذار نموده که ظاهر است از بالا بپائين چنانچه مذهب خاصه است و مستفاد از اخبار ائمه اطهار عليهم السلام بلکه از ضروريات مذهب شيعه است 3- در موضوع مسح سر که عامه تمام سر را مسح ميکنند حتي داخل گوش را و غافل از اينکه باء در بِرُؤُسِکُم فقط دلالت دارد که مسح بايد بسر باشد
جلد 6 - صفحه 309
و مجرد مسمي کافيست و لو بمقدار يک انگشت و افضل با سه انگشت است بمقدار سه انگشت و بالجمله فرق است بين اينکه بگويند امسَحُوا بِرُؤُسِکُم که دال بر تمام سر است چنانچه فَاغسِلُوا وُجُوهَکُم دال بر تمام وجه است و بين اينکه بگويند برءوسکم که بمقدار مسمي هم صدق ميکند، و اما اعتبار مقدم رأس براي انصراف ذهن است و قدر متيقن و مفاد اخبار.
4- در جمله و ارجلکم عامه عطف ميگيرند بوجوهکم و مدخول فاغسلوا و تمام پا را ميشويند و دليل آنها منصوب بودن ارجلکم است و غافل از اينکه عطف است بمجموع جار و مجرور که در محل نصب است و مفعول فامسحوا است بلکه نميشود عطف بوجوهکم گرفت بواسطه فصل بين فعل و مفعول به فامسحوا که موجب تکرار لفظ و اغسلوا ميشود.
5- در کلمة إِلَي الکَعبَين‌ِ که آيا قبة القدمين است چنانچه مشهور قائلند و انسب بمعني لغوي است زيرا کعب بمعني رفعت و علو است چنانچه بيت الحرام را کعبه گويند و مي‌گويي در دعاء صلوات (و اعلي کعبه) يا مفصل الساقين است چنانچه مفاد بعض اخبار است و اينکه احوط است و علي اي تقدير بايد از رؤس اصابع باشد تا منتهاي کعبين که غاية هم داخل در مغيي است چنانچه در غسل بدين هم بايد مرفق غسل شود که مجمع عظمين است و آيا تمام ظهر قدم لازم است يا مسمي کافيست چنانچه صريح اخبار است الاحوط الاول و الاقرب الثاني بلکه افضل اينست که بتمام کف دست تمام روي پا را مسح کنند.
(امر سوم)
در باب غسل است، غسل عبارت از شستن تمام بدن است و آن دو قسم است ترتيبي و ارتماسي: ترتيبي شستن سر و گردن است ابتداء پس از آن طرف راست و بعد طرف چپ، و ارتماسي شستن تمام بدن است دفعة واحدة که در آن واحد تمام
جلد 6 - صفحه 310
بدن را آب بگيرد.
و اسباب غسل جنابت، حيض، نفاس، استحاضه متوسطه و کثيره، مس ميت و غسل ميت. و غسل جنابت که مورد آيه است منشأ آن دو چيز است: خروج مني و دخول عورت قبلا يا دبرا، باختيار يا بدون اختيار، در بيداري يا در خواب با انسان يا حيوان، فاعل و مفعول لذا ميفرمايد وَ إِن کُنتُم جُنُباً فَاطَّهَّرُوا و اغسال مستحبّه هم در شريعت بسيار است مثل غسل جمعه و زيارت و توبه و حاجت و اعياد متبرکه و ايام و ليالي شريفه مثل شهر صيام و غيره.
(امر چهارم)
در باب تيمم است و موردش جائيست که وضوء يا غسل واجب شود بيکي از اسباب آنها از احداث صغار مثل بول و غاية و ريح و نوم و سکر و غشوه و استحاضه قليله، و احداث کبار که ذکر شد و متمکن از غسل يا وضوء نباشد، يا از جهت ضيق وقت يا مرضي که آب بر او بجميع اقسام آن ضرر داشته باشد يا فقدان ماء يا وجوب صرف آب در مصرف اهم از غسل و وضوء مثل حفظ نفس محترمه يا تطهير بدن و لباس براي نماز يا طواف يا منع از تصرف در آب مثل غصب يا آب نجس يا اعذار ديگر بايد تيمم کند بدل از غسل در مورد غسل جنابت يا بدل از وضوء در مورد احداث صغار يا بدل از هر دو در ساير احداث کبار غير از جنابت که دو تيمم لازم ميشود و اينکه مفاد جمله وَ إِن کُنتُم مَرضي أَو عَلي سَفَرٍ أَو جاءَ أَحَدٌ مِنکُم مِن‌َ الغائِطِ أَو لامَستُم‌ُ النِّساءَ فَلَم تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً است و در مورد صعيد اختلاف است که آيا مطلق وجه الارض است يا تراب خالص و چون اينکه جمله در سوره نساء آيه 43 گذشت لذا حواله بآنجا ميدهيم در مجلد سوم شرحش بيان شده، و کيفيت تيمم ميفرمايد فَامسَحُوا بِوُجُوهِکُم وَ أَيدِيکُم مِنه‌ُ که بايد يک ضربه با دو کف دست بر زمين زد و صورت را از رستنگاه موي سر تا زير ابروها که
جلد 6 - صفحه 311
جبهه باشد از بالا بپائين بتمام کف دستها مسح کرد سپس پشت دست راست را با کف دست چپ و بالعکس مسح نمود، و مرجع ضمير منه صعيد است.
(امر پنجم)
در باب حرج است که مفاد ما يُرِيدُ اللّه‌ُ لِيَجعَل‌َ عَلَيکُم مِن حَرَج‌ٍ است و حرج در دين مثل ضرر و اضطرار و اکراه از عناوين ثانويه است که وارد بر جميع احکام اوليه است غير از احکامي که نص در ضرر و حرج است مثل: زکاة، خمس، جهاد و امثال اينها و آنهم از قبيل تخطئه در مصداق است و غسل و وضوء اگر موجب ضرر يا حرج شود حکمش بر داشته ميشود و مبدل بتيمم ميشود.
و اينجا جاي سؤالي است که کسي بگويد مقتضاي قاعده ضرر و حرج اينکه است که حکم غسل و وضوء بکلي بر داشته شود و وجه ايجاب تيمم و تبديل آنها باين چيست لذا خداوند براي دفع دخل علت آن را بيان ميفرمايد بقوله تعالي وَ لکِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَکُم وَ لِيُتِم‌َّ نِعمَتَه‌ُ عَلَيکُم لَعَلَّکُم تَشکُرُون‌َ و از اينکه جمله استفاده ميشود که همين نحوي که غسل و وضوء رافع حدث است و موجب طهارت است تيمم هم رافع و مطهر است غاية الامر آنها رافع دائمي است و اينکه موقتي است ما دام بقاء العذر، نظير نکاح دائمي و انقطاعي.
و نيز استفاده ميشود که جعل تيمم بفضل الهي است و انعام پروردگار است و نيز دلالت دارد بر وجوب شکر بر اينکه نعمت عظمي چنانچه بر هر نعمتي شکري واجب حتي نعمت توفيق شکرگزاري و اينکه امر عقلي است و اوامر شرعيه ارشاد بحکم عقل است.
312