تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ «27»
ترجمه
و بخوان بر آنها خبر دو پسر آدم را براستى چون آوردند براى تقرب چيز موجب قربيرا پس قبول شد از يکى از آندو و قبول نشد از ديگرى گفت هر آينه
جلد 2 صفحه 197
خواهم کشت ترا گفت جز اين نيست که قبول مينمايد خدا از پرهيزکاران
تفسير
قربان چيزى را گويند که براى تقرب بخداوند برسم پيش‌کشى در مقام معينىّ حاضر مينمايند خواه حيوان باشد خواه متاع ديگر لذا بعد از آنکه حضرت آدم (ع) مأمور شد که هابيل را وصىّ خود نمايد و باو تعليم کند اسم اعظم خدا را قابيل چون برادر بزرگ بود و متوقع اين معنى بود در غضب شد و حضرت آدم (ع) براى اسکات او و آنکه بداند اين موهبت بامر الهى است آندو را مأمور فرمود که هر يک هديه براى تقرب بخداوند در کوهى که در آن حوالى بود حاضر نمايند و قبول هديه هر يک دليل شايستگى او براى وصايت باشد و در آنزمان چون مستحقى نبود که باو صدقه بدهند آتشى ميآمد و قربانى را ميسوزاند و اين علامت قبول بود هابيل که گله‌دار بود بهترين گوسفندان خود را با مقدارى شير و سر شير براى قربانى حاضر نمود و با خلوص نيت راضى شد بحکم الهى و قابيل که اهل زراعت بود دسته گندم ضعيفى که پست‌ترين افراد محصول او بود براى احتمال ظفر بمقصود بدون خلوص نيّت برسم هديه آورد و در دل داشت که اگر قربانى او قبول شود چه بهتر از اين و الا دست از مقصود خود بر ندارد ناگهان آتشى پديد آمد و قربانى هابيل را بسوخت و ذخيره آخرت او قرار داد و هديه قابيل باقى و برقرار و مردود بدنياى دنى گرديد در اين هنگام قابيل از فرط خشم برادر کوچک خود را تهديد بقتل نمود هابيل برادر را متنبّه کرد که قبول و عدم قبول قربانى از جانب خدا بوده و علت آن خلوص نيت و پرهيزکارى متقرب است و آن اختيارى خود شخصى است تو هم مى‌خواستى تقوى را شعار نمائى و نيت را خالص کنى تا هديه‌ات مورد قبول حق شود و از اينجا معلوم ميشود که مراد از تقوى پرهيزکارى در مقام عمل مشروط باخلاص است مانند عبادات و صدقات و نميتوان گفت مراد پرهيزکارى از تمام معاصى است و اعمال فساق مقبول نيست زيرا مستظهر از آيه شريفه آنستکه قبول تعلق بآن عملى گيرد که تقوى تعلّق بآن گرفته است و تقواى در عمل قربى بآنستکه غير خدا را در آن شريک ننمايد و اطيب اموال خود را صدقه بدهد مانند هابيل و خروج از تقوى بآنستکه اغراض ديگرى ضميمه نمايد و از اخس اموال خود صدقه دهد مانند قابيل که در صورت اول شخص متّقى در آن عمل خوانده ميشود و در صورت دوّم غير متّقى در آنعمل در ساير اعمال خواه متّقى باشد خواه نباشد در هر دو صورت فرق ندارد و
جلد 2 صفحه 198
اين نکته از مناسبت حکم با موضوع استفاده ميشود که بر بسيارى از اعلام مخفى شده است غنيمت بدار و در منشاء اختلاف آندو برادر وجه ديگرى هم نقل شده است که حضرت صادق (ع) در روايت عياشى آنرا ردّ فرموده و امر وصايت را منشاء اختلاف قرار داده است چنانچه بعرض رسيد لذا حقير هم از بيان آن وجه خوددارى نمودم.