تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
مِنْ أَجْلِ ذلِکَ کَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَ مَنْ أَحْياها فَکَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ کَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِکَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (32)
ترجمه
از براى اين نوشتيم بر بنى اسرائيل که همانا کسيکه بکشد کسى را بدون قصاص از کسى يا فسادى در زمين پس گوئيا کشته است مردم را تمامى و کسيکه زنده کند کسى را پس گوئيا زنده نموده است مردم را تمامى و بتحقيق آمدند ايشانرا پيغمبران ما با معجزات پس همانا بسيارى از ايشان بعد از اين در زمين هر آينه متجاوزانند.
تفسير
پس از ظهور مفاسد قتل نفس بدون مجوّز و ندامت قابيل با آن شقاوت از اين عمل شنيع و رسوائى و فضاحت و بدنامى او در عالم بر خداوند لازم شد از باب لطف که حکم عقل بقبح ظلم را تاييد فرمايد بنقل اکيد و اثبات عقاب شديد بلسان وعظ
جلد 2 صفحه 202
و وعيد به بيانيکه صادق و موجب اتّعاظ و انذار شود و چون در طائفه بنى اسرائيل بيش از ساير طوايف اقتضاء اين ابلاغ موجود بود خداوند حکم عام را بآنها خطاب فرمود باين تقريب که کسيکه بکشد نفسى را بدون عوض نفسى يعنى از باب قصاص نباشد و بدون مجوز ديگرى براى قتل نفس از قبيل فساد در زمين يا شرک يا قطع طريق مانند آنستکه تمام مردم را کشته در آنکه موجب تنفر خلق و عداوت مردم با او ميشود و ببدنامى و شرارت معروف مى‌گردد و از رحمت خداوند دور و بعذاب اليم دچار و بخسران ابدى گرفتار ميشود و در آنکه واجب القتل ميگردد و بر عکس کسيکه احيا کند نفسى را بعفو از قصاص يا منع از قتل يا نجات از مهالک يا معالجه از امراض يا رفع وقوع در خطرات مانند آنستکه تمام مردم را احيا نموده باشد در آنکه موجب رغبت و محبت مردم باو ميشود و به نيک نامى و خيرخواهى معروف ميگردد و در آنکه برحمت خدا نزديک و از غضب خدا دور و بنعيم ابدى فائز و بهشت عنبر سرشت را حائز ميشود و در آنکه از براى او حقى بر آن شخص و کسان او ثابت ميگردد و جمعى از مفسرين گفته‌اند مراد آنستکه کسيکه بکشد نفسى را بدون گناه با جامعه بشر طرفيت کرده و حرمت نفس محترمه انسانيّه را هتک نموده و شرّ او به بشر رسيده و همه را آزار کرده لذا بر همه لازم است که از او و عملش تبرّى نمايند و با اولياء مقتول در کمک و خونخواهى کوتاهى نه نمايند پس مانند آنستکه تمام مردم را کشته باشد در هتک و اضرار و خصومت و آزار و کسيکه نجات دهد نفسى را از سوختن يا غرق شدن يا هلاک شدن يا گمراه گشتن مانند آنستکه تمام مردم را احيا نموده باشد در اجر و ثواب چون اهل ايمان بمنزله نفس واحده هستند پس خدمت بيک نفر مانند خدمت بتمام است و چنين شخصى بجامعه بشر احسان نموده و همه بايد از او خورسند باشند و قدردانى نمايند و اين معنى را در مجمع نسبت بحضرت صادق (ع) داده و از قول آنحضرت علاوه نموده است که بالاتر از همه آنستکه کسى را از ضلالت بهدايت برساند و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه کسيکه مرتکب قتل نامشروع شود موجب تجرى مردم بر اين عمل شنيع گردد و آن را آسان پندارند و اقدام بقتل نمايند و او با آنها در آن گناه شريک خواهد بود پس مانند آنستکه تمام مردمرا که کشته ميشوند کشته باشد و کسى که از خون کسى بگذرد براى بزرگى اين گناه و احترام امر الهى و موجب تاسّى مردم شود باو و از اقدام بقتل اجتناب نمايد مانند آنستکه تمام مردم را احياء
جلد 2 صفحه 203
نموده است زيرا همه را از کشته شدن نجات داده است و مؤيد اين معنى است حديث نبوى (ص) که فرموده کسى که سنت حسنه بگذارد براى او است اجر آن و اجر هر کس بآن عمل نمايد تا روز قيامت و کسيکه سنت سيّئه بگذارد براى او است وزر او وزر هر کس بآن عمل نمايد تا روز قيامت و نيز مؤيد است بسبق ذکر قصه قابيل که سنت قتل را گذارد و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که در جهنم واديى است براى شخص آدم کش خواه يکنفر را کشته باشد خواه تمام مردمرا و از روايت کافى از امام باقر (ع) استفاده ميشود که هر قدر زيادتر بکشد عقابش زيادتر است حقير عرض مى‌کنم اين منافى نيست با آنکه در يک وادى باشند نهايت آنکه عذابشان تفاوت داشته باشد و در مشابهت کافى است که هر دو در يکى از درکات جهنم باشند و اين خود بيان ديگرى است براى مفاد آيه شريفه و با بيانات ديگر هم که ذکر شد منافات ندارد چنانچه هر يک از آنها هم با ديگرى تنافى ندارد و همه صحيح است و قمى ره فرموده کسيکه کسى را نجات دهد از غرق شدن و سوختن و چنگال درنده يا کفالت کند او را تا مستغنى شود يا بيرون آورد او را از فقر و بى‌نياز نمايد احيا نموده است او را و بالاتر از همه بيرون آوردن او است از ضلالت بهدايت و در کافى از حضرت باقر (ع) در تفسير آيه تمثيل نجات از حرق و غرق را نقل فرموده و در جواب سؤال سائل از اخراج از ضلالت بهدايت فرموده اين تاويل اعظم است و عياشى از حضرت صادق (ع) علاوه بر روايت کافى نقل فرموده که احياء اخراج از ضلالت بهدايت است و قتل اخراج از هدايت بضلالت و تاويل اعظم احياء نفس بر آوردن خواهش برادر دينى است حقير عرض مى‌کنم چون اعظميت امر نسبى است ممکن است متعدد شود لذا تنافى بين دو روايت مذکوره نيست و در فقيه از حضرت صادق (ع) نقل نموده است که کسيکه تشنه را سيراب نمايد در جائيکه آب يافت ميشود مانند آنستکه بنده را آزاد کرده باشد و کسيکه سيراب کند تشنه را در جائيکه آب يافت نشود مانند آنستکه نفسى را احياء نموده باشد و کسيکه نفسى را احياء نمايد مانند آنستکه تمام مردمرا احياء نموده باشد و پس از اين تأکيد بليغ الهى در باب امر قتل نفس انبياء بنى اسرائيل از جانب خدا پياپى آمدند و اين معنى را گوشزد آنها نمودند و مانع از وقوع اين قبيل تعديات و جنايات شدند با وصف اين بسيارى از آنها متنبه نشدند و تجاوز از حق نمودند و پيغمبران خود را کشتند با آنکه اگر در آنکه عذاب
جلد 2 صفحه 204
قتل مردم عادى مانند عذاب قتل تمام خلق باشد شبهه شود در باب قتل انبيا و ائمه نميتوان سخنى گفت زيرا قاتل مردم را از دولت هدايت آنها محروم نموده است چنانچه از ابن عباس نقل شده است و در مجمع از حضرت باقر (ع) نقل نموده که مسرفون کسانى هستند که سفک دماء و استحلال محارم مينمايند ..