اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِنَّما جَزاءُ الَّذِين‌َ يُحارِبُون‌َ اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ وَ يَسعَون‌َ فِي الأَرض‌ِ فَساداً أَن يُقَتَّلُوا أَو يُصَلَّبُوا أَو تُقَطَّع‌َ أَيدِيهِم وَ أَرجُلُهُم مِن خِلاف‌ٍ أَو يُنفَوا مِن‌َ الأَرض‌ِ ذلِک‌َ لَهُم خِزي‌ٌ فِي الدُّنيا وَ لَهُم فِي الآخِرَةِ عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ (33)
جز اينکه نيست که سزاي کساني که با خدا و رسول محاربه ميکنند و در زمين کوشش در فساد مينمايند اينکه کشته شوند يا بر دار نصب شوند يا دست و پاي آنها را چپ و راست قطع کنند يا نفي بلد شوند از بلاد اسلامي اينکه خزي دنياي
جلد 6 - صفحه 352
است و در آخرت عذاب عظيم از خصائص اينها است.
کلام در اينکه آيه در چند مقام واقع ميشود
(مقام اول)
در معناي محارب و آن چند قسم است: 1- لصوص که قطاع الطريق باشند و باصطلاح گردنه زن در بعض اخبار او را محارب شمرده و در بعض اخبار حکم محارب بر او جاري فرموده. 2- کساني که با سلاح بيرون ميآيند و با مسلمين حرب ميکنند و مرتکب قتل و اخذ مال ميشوند. 3- مرتکب قتل فقط ميشوند. 4- مرتکب زخم و جراحت ميشوند. 5- فقط اخذ مال ميکنند. 6- فقط موجب اخافه مسلمين ميگردند. 7- مرتکب ضرب و شتم ميشوند.
(مقام دوم)
در حکم محارب و حدّ آن اخبار و فتاواي علماء در اينکه باب مختلف است از پاره‌اي از اخبار استفاده ميشود و بر طبقش جماعتي فتوي دادند تخيير در اينکه امور مطابق ظاهر آيه شريفه بين قتل و صلب و قطع يد يمني و رجل يسري و نفي بلد و تعيين هر يک طبق نظر مجتهد و امام است و از بسياري از اخبار و فتاوي ترتيب استفاده ميشود که اگر قتل تنها است او را ميکشند قصاصا و اگر ولي‌ّ دم عفو کرد يا ديه گرفت ميکشند جدا و اگر قتل و اخذ مال کرده مال را از او ميگيرند عينا يا بدلا و دست راست و پاي چپ آن را قطع ميکنند سپس ميکشند و بدار ميزنند و اگر اخذ مال کرده و نکشته او را قطع يد و رجل ميکنند و نفي بلد و اگر جراحت وارد کرده و اخذ مال نکرده او را تقاص ميکنند يا ديه و نفي بلد و اگر مجرد شهر سلاح و اخافه مسلمين کرده و قتل و جرح و اخذ مالي نشده فقط نفي بلد است و لکن اينکه اخبار از حيث سند خالي از ضعف نيست بواسطه عبد اللّه و عبيدة و محمّد بن سلمان و غير اينها لکن چون اصحاب استناد کردند گفتند خبر مسند ميشود.
جلد 6 - صفحه 353
و تحقيق کلام مطابق اخبار صحيحه بنحوي که مخالف با ظاهر آيه هم نباشد و با اينکه اخبار هم سازش داشته باشد اينست که بگوئيم تخيير و اختيار هم با امام و نائب امام است و البته هم امام و حاکم مراعات مرجحات از حيث اشخاص و محل و زمان و درجات معصيت و غير اينها را بايد بکند و اينکه اخبار هم براي ذکر مرجحات است و الزامي نيست و مؤيدات اينکه دعوي اختلاف اخبار ترتيب است در ذکر مرجحات و دليل بر اينکه مدعي صحيحه حريز است که فرمود
(او في القرآن للتخيير حيث وقع)
و حسنه جميل فرمود
(ذاک الي الامام انشاء قتل و ان شاء صلب و انشاء قطع)
و صحيحه بريد فرمود
(ذاک الي الامام يفعل ما يشاء قلت فمفوض اليه ذلک قال لا و لکن بحق الجناية)
و البته معلوم است کسي که هم قتل هم اخذ مال کرده حق جنايتش بيشتر است از آنکه مجرد لبس سلاح کرده و قتل و اخذ مالي نکرده و کلام در اينکه مقام ابسط از اينکه در باب حدود.
(م) القصاص مقدم علي الحدّ و اگر ولي مقتول عفو کرد کشته ميشود جدا (م) بتوبه حد ساقط ميشود قبل از وصول بآن لکن حق النّاس از قصاص و ديه بجاي خود محفوظ است.
(م) در موضوع دار بعضي گفتند بايد حيّا بدار زد چون صلب مقابل قتل و قطع دست و پا است لکن مستفاد از بعض اخبار است که در بعض موارد قتل و صلب و قطع يد و رجل جمعا ذکر شده و منافي با ظاهر آيه هم نيست زيرا افراد تخييري مانعة الخلوّ است نه مانعة الجمع لذا در بعض اخبار هم دارد قطع با نفي، و تحقيق اينکه است که منوط بنظر امام و حاکم است و نيز گفتند در صورت صلب سه روز بيشتر در بالاي دار نبايد بماند اگر در ظرف سه روز مرد او را بياورند غسل و کفن و نماز و دفن و اگر نمرد پائين آورند و بقتل رسانند و بعضي گفتند باشد تا جان دهد اينکه هم منوط بنظر امام است و بعضي گفتند غسل قبل از صلب باشد چنانچه در ساير
جلد 6 - صفحه 354
موارد قتل ابتداء امر بغسل ميکنند سپس او را بقتل ميرسانند.
(م) در مورد نفي بايد از بلدي که جناية کرده او را نفي بلد کنند و ببلد ديگر و دستور دهند که در آن بلد با او مؤاکله و مراوده و معاشرت نکنند و از آن بلد اخراج کنند و هکذا تا از کليه بلاد اسلامي اخراج کنند و اگر خواست پناه برد ببلاد شرک بآنها دستور دهند که او را پناه ندهند و اگر پناه دادند با آنها مقاتله کنند تا مدت يک سال و بعضي گفتند مطلقا تا بميرد يا توبه کند.
(مقام سوم)
در شرح مفاد آيه شريفه إِنَّما جَزاءُ الَّذِين‌َ يُحارِبُون‌َ اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ انما از ادات حصر است و جزاء پاداش عمل است و محاربه با خدا و رسول محاربه با اولياء خدا و امّة رسول خدا است يعني اهل ايمان و مسلمين چه در شهرستانها باشد و چه در براري و صحاري که بلص‌ّ تعبير ميشود يعني نيست جزاي آنها مگر مذکورات.
وَ يَسعَون‌َ فِي الأَرض‌ِ فَساداً عطف تفسيريست يعني محارب مفسد در ارض است و معني فساد قتل و غارت و ايذاء و اضرار بمسلمين است جانا و مالا و عرضا، دينا و دنياءا مقابل مصلح.
أَن يُقَتَّلُوا از باب حق اللّه که حدّ شرعي است و اينکه غير حق النّاس است از قصاص و ديه که قابل عفو است از اولياء مقتول و حدّ قابل عفو نيست.
أَو يُصَلَّبُوا صلب در ازمنه سابقه اينکه بود که او را بريسمان مي‌بستند تا بالاي دار جان دهد غير از معمولي اينکه ازمنه است که بگردن بيندازند که در ظرف چند دقيقه جان بسپارد.
أَو تُقَطَّع‌َ أَيدِيهِم دست راست و ارجلهم پاي چپ چنانچه در اخبار تفسير شده (من خلاف) يعني مخالف يکديگر که هر دو از راست يا چپ نباشد
جلد 6 - صفحه 355
و همين کلمه من خلاف قرينه است بر اينکه مراد هر دو دست و هر دو پا نيست که ظاهر ايدي و ارجل است أَو يُنفَوا مِن‌َ الأَرض‌ِ مطلق ارض است که در هيچ شهرستان و قري و آبادانيها راه ندهند تا بيابان مرگ شود يا توبه کند.
ذلِک‌َ لَهُم خِزي‌ٌ فِي الدُّنيا اينکه جمله دليل است بر اينکه اقامه حدود در دنيا باعث رفع عقوبت اخروي نيست بلکه رفع عقوبت اخروي منوط بتوبه است.
وَ لَهُم فِي الآخِرَةِ عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ.
(اشکال)
در بعض اخبار داريم که خداوند اجل‌ّ از اينست که بنده را در دو عالم عقوبة فرمايد اگر در دنيا عقوبت نمود در آخرت نجات مي‌بخشد.
(جواب)
اينکه اخبار راجع ببليات وارده بر مؤمنين است مثل فقر و مرض و گرفتار ظالم و تلف اموال و نفوس که کفاره گناهان است مربوط باقامه حدود و نزول عذاب نيست چنانچه بر قوم نوح، هود، صالح، لوط، شعيب، موسي وارد شد که در آخرت هم باشد عذاب گرفتار هستند أَدخِلُوا آل‌َ فِرعَون‌َ أَشَدَّ العَذاب‌ِ مؤمنون آيه