تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (34)
ترجمه
مگر آنانکه توبه کردند پيش از آنکه دست يابيد بر ايشان پس بدانيد همانا خداوند آمرزنده مهربان است.
تفسير
استثناء متعقّب بجمل متعدده محتمل است راجع بهمه باشد و ممکن است راجع با خيره فقط باشد بنابر اين جمله اخيره قدر متيقن است و در اين جا عذاب اخروى قطّاع الطريق ميباشد که بعد از توبه مرتفع است و اما خزى و جزاى دنيوى آنها که در آيه قبل بحدود چهارگانه تعيين شده بود از استثناء در اين آيه به تنهائى استفاده نميشود که بعد از توبه مرفوع است يا باقى است بلى چون توبه در اين آيه مقيد شده است بقبل از ثبوت جرم و رفع عذاب اخروى بواسطه توبه بادله ديگر مطلقا ثابت شده است و اختصاص بقبل از ثبوت
جلد 2 صفحه 206
جرم ندارد معلوم ميشود استثناء در اين آيه راجع بجرم و جزاى دنيوى آنها هم هست و الّا تقييد در اين آيه بى‌نتيجه خواهد بود و مجازات و حدودى که براى معاصى بيان ميشود گاه باشد که از نقطه نظر عمومى و جنبه اجتماعى و سياست دينى و دنيوى و بملاحظه نفس معصيت وضع شده نه بملاحظه حقوق اشخاص مخصوصى که در اينصورت آن مجازات را بزبان علمى حکم گويند و قابل عفو و اغماض اشخاص نيست و گاه باشد که از نقطه نظر خصوصى و حفظ حقوق اشخاص و جنبه جانب‌دارى از مظلومان وضع شده که در اينصورت از آنها تعبير بحق ميشود و قابل عفو صاحب حق است و حدود چهار گانه مذکوره در آيه سابقه چون بملاحظه هتک نواميس الهيه و تعرض باموال و نفوس اهل اسلام است چنانچه از صدر آيه استفاده ميشود از قبيل قسم اول است و مربوط بجنبه خصوصى نيست تا گفته شود که بواسطه توبه حق قصاص يا استرداد اموال عينا يا بدلا مرفوع است بنابر اين اولياء مقتول و صاحبان اموال ميتوانند بعد از توبه هم قصاص و استرداد اموال خودشان را عينا يا بدلا بنمايند نهايت آنکه از تقييد در اين آيه و وسعت رحمت و مغفرت الهى معلوم ميشود که چون آنها بصرافت طبع خودشان نادم شوند بدون آنکه مسلمانان بر آنها دست يافته باشند و خودشان بيايند اقرار بمعصيت و خطاء خودشان بنمايند و طلب عفو کنند علاوه بر آنکه عذاب اخروى آنها رفع ميشود مجازات حکمى دنيوى آنها را هم خداوند نظر بمصالحى رفع و عفو ميفرمايد چنانچه در منهج از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که حارثة بن بدر در عهد آنحضرت بقطع طريق اقدام نمود و نزد قيس بن سعد همدانى آمد و توبه کرد او بخدمت حضرت رسيد و سؤال از حکم نمود و شرح حال را عرض کرد امام (ع) جواب فرمود که توبه‌اش قبول است و او را امان داد و او خط امان گرفته مراجعت نمود ..